Haklı nedenle iş akdi feshi nedir, şartları nelerdir? İş Kanunu m. 24 (işçi) ve m. 25 (işveren) kapsamında sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık, 6 iş günü kuralı ve kıdem tazminatı haklarına dair kapsamlı hukuk rehberi.
İş hukukunda kural olarak iş sözleşmesinin sonlandırılmasında belirli ihbar sürelerine uyulması gerekir (süreli fesih). Ancak öyle durumlar vardır ki, iş ilişkisinin taraflardan biri için sürdürülmesi dürüstlük kuralı gereği artık imkansız hale gelir. İşte bu tür olağanüstü durumlarda başvurulan hukuki imkana haklı nedenle derhal fesih denir.
4857 sayılı İş Kanunu uyarınca haklı fesih hakkı hem işçiye (m. 24) hem de işverene (m. 25) tanınmış olup, süreli fesihten farklı olarak ihbar süresi beklenmeksizin sözleşmenin derhal sona erdirilmesini sağlar.
İşçi Yönünden Haklı Fesih Nedeni Oluşturan Haller (İş Kanunu m. 24)
İşçinin ihbar süresi vermeksizin ve hak kazandığı takdirde kıdem tazminatını alarak iş sözleşmesini derhal feshedebileceği durumlar Kanun’un 24. maddesinde üç ana grupta toplanmıştır:
1. Sağlık Sebepleri (m. 24/I)
- İşin niteliğinden kaynaklanan bir nedenle işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlike oluşması.
- İşçinin sürekli olarak yakından temas ettiği işveren veya başka bir işçinin bulaşıcı veya işçinin işiyle bağdaşmayan bir hastalığa tutulması.
2. Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Aykırılık (m. 24/II)
Uygulamada ve Yargıtay kararlarında en çok karşılaşılan fesih nedenleridir:
- Ücretin Ödenmemesi: Maaşın, fazla mesai ücretinin, primlerin veya resmi tatil alacaklarının zamanında veya eksik ödenmesi.
- Taciz ve Mobbing: İşçinin cinsel tacize uğraması veya işyerinde sistematik psikolojik tacize (mobbing) maruz kalması.
- Hakaret ve Kötü Muamele: İşverenin işçiye veya aile üyelerine hakaret etmesi, sövmesi veya şeref ve namusa dokunacak davranışlarda bulunması.
- Çalışma Şartlarında Esaslı Değişiklik: İşçinin yazılı onayı alınmaksızın görev yerinin, pozisyonunun veya maaşının düşürülmesi (İİK/İş Kanunu m. 22).
- Yanıltıcı Bilgi Verilmesi: İş sözleşmesi yapılırken işverenin işin şartları hakkında işçiyi yanıltması.
3. Zorlayıcı Sebepler (m. 24/III)
İşçinin çalıştığı işyerinde 1 haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebeplerin (doğal afet, salgın hastalık, yangın vb.) ortaya çıkması.
İşveren Yönünden Haklı Fesih Nedeni Oluşturan Haller (İş Kanunu m. 25)
İşverenin, işçiye tazminat ödemeksizin (kıdem ve ihbar) iş akdini derhal feshetme yetkisi sunan haller 25. maddede düzenlenmiştir:
1. Sağlık Sebepleri (m. 25/I)
- İşçinin kendi kusuru veya içkiye düşkünlüğü nedeniyle hastalanıp/sakatlanıp devamsızlığının ardı ardına 3 iş günü veya bir ayda 5 iş gününden fazla sürmesi.
- İşçinin tutulduğu hastalığın tedavi edilemeyecek nitelikte olduğunun ve işyerinde çalışmasında sakınca bulunduğunun Sağlık Kurulunca saptanması.
2. Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Aykırılık (m. 25/II)
- Devamsızlık: İşçinin işverenden izin almaksızın veya haklı bir sebebi olmadan ardı ardına 2 iş günü, bir ayda iki defa herhangi bir tatil gününden sonraki iş günü veya bir ayda toplam 3 iş günü işine gelmemesi.
- Doğruluk ve Bağlılığa Uymayan Davranışlar: İşçinin hırsızlık yapması, işverenin güvenini kötüye kullanması, meslek sırlarını açıklaması veya sahte belge sunması.
- İş Güvenliğini Tehlikeye Düşürmek / Zarar Vermek: İşçinin kendi isteği veya ihmaliyle işyerinin malı olan tesisatı, makineyi veya malları 30 günlük ücretinin tutarıyla ödeyemeyecek derecede hasara uğratması.
- İşyerine Sarhoş veya Uyuşturucu Alarak Gelmek.
Haklı Fesihte Kritik Unsur: 6 İş Günü Süre Şartı (m. 26)
Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedenlerine (m. 24/II ve m. 25/II) dayanarak yapılacak fesihlerde kanun hak düşürücü süre öngörmüştür:
Önemli Kural: Taraf, haklı fesih nedenini öğrendiği günden itibaren 6 iş günü ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren 1 yıl içinde fesih hakkını kullanmalıdır. Bu sürelerin geçirilmesi halinde haklı nedenle derhal fesih hakkı düşer ve fesih usulsüz hale gelir.
(Not: Ücretin ödenmemesi gibi süreklilik arz eden ihlallerde 6 iş günlük süre her ödenmeyen gün/ay için yeniden başlar).
Haklı Fesih Yapan Taraf Hangi Hakları Elde Eder?
|
Fesih Yapan Taraf |
Fesih Sebebi |
Kıdem Tazminatı |
İhbar Tazminatı |
Diğer İşçilik Alacakları |
|
İşçi |
Sağlık, Ahlak/İyi Niyet, Zorlayıcı Sebepler |
HAK KAZANIR (En az 1 yıllık kıdem varsa) |
ALAMAZ (İhbar süresi tanınmadığı için) |
Fazla mesai, yıllık izin, ubgt vb. ödenmek zorundadır. |
|
İşveren |
Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Aykırılık (m. 25/II) |
ALAMAZ |
ALAMAZ |
Kullanılmayan izin ve çalışılan günlerin ücreti ödenir. |
|
İşveren |
Sağlık veya Zorlayıcı Sebepler (m. 25/I, III) |
ÖDENİR |
ALAMAZ |
Kazanılmış tüm haklar ödenir. |
Haklı Nedene Dayalı Fesih Nasıl Yapılmalıdır?
Usul hukuku açısından yapılan feshin hukuki geçerlilik kazanması için şu adımlara dikkat edilmelidir:
- Yazılı Bildirim ve İspat: Fesih iradesi açık, net ve gerekçeli bir şekilde yazılı olarak karşı tarafa tebliğ edilmelidir. Uygulamada ispat kolaylığı açısından noter kanalıyla ihtarname gönderilmesi önerilir.
- Gerekçeyle Bağlılık: Fesih bildiriminde belirtilen haklı gerekçeler sonradan değiştirilemez veya genişletilemez.
- Zorunlu Arabuluculuk: İşçi veya işveren, fesih sonrası tazminat ve alacak talepleri için dava açmadan önce dava şartı iş hukuku arabuluculuğuna başvurmak zorundadır.
İş akdinin haklı nedenle feshi, hem şekil hem de esasa ilişkin sıkı hukuki kurallara bağlı olup usul hataları telafisi güç hak kayıplarına yol açabilmektedir.