Aşağıdaki liste, Türkiye'de hukuk pratiğinde ve avukatların hukuk teknolojileri üzerinden en sık hazırladığı dilekçe türlerini, her birinin temel içerik unsurlarını ve dayandıkları yasal çerçeveleri içermektedir.
1. Dava Dilekçesi (Adli Yargı — HMK m. 119)
En yaygın dilekçe türü. Avukatlar, mesleğe ilk başladıklarında "dilekçe türü"nü seçip, "dava türlerini girip, o dava türü ile ilgili dilekçe örnekleri çıkıyor karşına ve sen oradaki dilekçeyi kendine göre uyarlayıp yazıyorsun" şeklinde dijital kaynaklardan derledikleri dilekçeleri somut uyuşmazlığa uyarlamaktadır.
HMK m. 119'a göre zorunlu unsurlar:
- Mahkemenin adı
- Davacı ile davalının adı, soyadı ve adresleri
- Davacı gerçek kişi ise T.C. kimlik numarası veya yabancı kimlik numarası; tüzel kişi ise tüzel kişi kimlik numarası veya vergi kimlik numarası
- Varsa tarafların kanuni temsilcilerinin ve davacı vekilinin adı, soyadı ve adresleri
- Davanın konusu ve malvarlığı haklarına ilişkin davalarda dava konusunun değeri
- Davacının iddiasının dayanağı olan vakıaların sıralı özeti
- Dayanılan deliller (her bir delilin ayrı ayrı belirtilmesi, hangi vakıaya dayandığı)
- Aydınlatıcı bilgi ve belgelerin dava dilekçesine eklenmesi
- Talep sonucu (HMK m. 119/I-ğ uyarınca açık şekilde)
- Yargılama giderlerinin karşı taraftan tahsili talebi
- Vekil varsa vekâletname örneği
Türkçe eğitimi anabilim dalı öğrencilerinin dilekçe yazımında "en fazla hatayı makam adını yazmada, kendini tanıtmada ve istek cümlesinde" yaptıkları; "en az hatayı ise tarih yazma ve meramını anlatma"da yaptıkları tespit edilmiştir.
2. Cevap Dilekçesi
Dilekçeler teatisi sürecinde mahkeme önüne getirilen uyuşmazlığın saptanmasını sağlar. İçeriği: dava konusu vakıalara karşı savunma, karşı vakıalar, itirazlar, delillerin sıralı bildirimi ve talep sonucu.
3. Boşanma Davası Dilekçesi
İnternet ortamında en çok erişilen dilekçe örneklerinden biridir. İçerik tipi şu unsurları içerir:
- Evlilik birliğinin temelinden sarsılması veya özel boşanma sebepleri (zina, hayata kast, pek haksız davranış, onur kırıcı davranış — MK m. 161-163)
- Olayların tarih sıralamasıyla anlatımı
- Kusur iddiası veya karşı kusur savunması
- Müşterek çocukların velayeti, kişisel ilişki, nafaka ve mal rejimi tasfiyesi talepleri
- Tedbir talepleri (TMK m. 195 — geçici velayet, tedbir nafakası)
4. İş Davası Dilekçesi
En yaygın bileşenleri:
- İşe iade talebi (İşK m. 18-21), geçerli fesih sebebinin reddi
- Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti, fazla mesai, ulusal bayram ve genel tatil ücreti, hafta tatili ücreti
- SGK primlerinin tahsili
- Arabuluculuk şartının yerine getirildiğine dair son tutanak eklenmesi (zorunlu dava şartı — 7036 sayılı Kanun)
- Brütten nete indirgeme tablosu
5. Kira Tahliye Davası Dilekçesi
Kiraya verenler kiracılarını tahliye etmek için hukuki yollar aramaktadır; özellikle "tahliye taahhütnamesi"ne dayalı dava ve takipler sıklıkla başvurulan yollar arasındadır. İçeriği:
- Kira sözleşmesinin tarihi ve süresi
- Tahliye sebebi: iki haklı ihtar, tahliye taahhütnamesi (TBK m. 352/1), sözleşmenin yenilenmemesi, ihtiyaç, kiralananın yeniden inşası
- İhtar tarihleri, tebligat bilgileri
- Talep sonucu: tahliye + kullanım bedeli
- Karşı dava varsa: kiracının itiraz dilekçesi
6. İhtarname
BK m. 26 uyarınca yapılan yasal ihbar; noter ihtarı veya iadeli taahhütlü mektupla gönderilir. İnternette en yaygın örnekleri:
- Kira ihtarnamesi: iki haklı ihtar, yenilememe bildirimi, tahliye bildirimi
- İşçilik ihtarnamesi: SGK primlerinin ödenmesi, ücret ödemesi, sözleşmenin feshi bildirimi
- Alacak ihtarnamesi: borcun 7 gün içinde ödenmesi, aksi halde yasal yollara başvurulacağı bildirimi
- Sözleşme feshi ihtarnamesi: sözleşmenin bildirilen tarihte feshedildiği, zarar-ziyan taleplerinin saklı tutulduğu
7. İdari Dava Dilekçesi (İYUK m. 3 ve m. 5)
İdari yargılama usulünde yazılı yargılama usulü geçerli olduğundan dilekçelerin belirli özellikler taşıması zorunludur. Unsurları:
- Mahkemenin adı
- Davacı ve davalı idarenin kimlik bilgileri
- İptali istenen veya tam yargıya konu idari işlemin tarih ve sayısı
- İşlemin niteliği ve hukuka aykırılık sebepleri
- Yürütmenin durdurulması talebi
- Süre argümanları (İYUK m. 7 — 60 günlük dava açma süresi)
- Avukat tarafından imzalanma ve vekâletname
Tek dilekçeyle birden fazla idari işleme karşı dava açılabilecek haller ile birden fazla kişinin tek dilekçeyle dava açabileceği haller de İYUK m. 5'te düzenlenmiştir; uygulamada en sık karşılaşılan eksiklik "davanın hangi konuyu; iptal ve tam yargı davalarından hangi dava türünü içerdiğinin" açıkça yazılmamasıdır.
8. Temyiz ve İstinaf Dilekçesi
İstinaf dilekçesi: HMK m. 119'da yer alan hükümler istinaf dilekçesi için de uygulanır; kararın neden bozulması gerektiğinin dayandığı hukuki ve fiili sebeplerle birlikte açıklanması gerekir.
Temyiz dilekçesi (HMK m. 366 / İYUK m. 48): İYUK'ta temyiz dilekçesi "düzenlenme esasları, hangi mercilere verilebileceği, tebligatı, dosyanın tekemmülü, ilk inceleme hususları" şeklinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Dilekçede: temyiz sebepleri, bozulması istenen kararın neden hukuka aykırı olduğu, süresinde başvuru, gerekli harç ve giderlerin ödenmiş olması şarttır.
9. Süre Tutum Dilekçesi
Ceza mahkemelerinde karar duruşmasına katılanların hükmün tefhiminden sonra kanun yolu başvurusu hakkını saklı tutmak için sunduğu dilekçedir. Ancak Anayasa Mahkemesi'nin 24.10.2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan norm denetimi kararı ile CMK m. 273/1'deki "hükmün açıklanmasından itibaren" ibaresi iptal edilmiş ve ceza yargılamasında istinaf süre tutum dilekçesi sunma zorunluluğu 24.07.2024 itibarıyla kaldırılmıştır. Hukuk ve idari yargıda olağan kanun yollarına başvurmak üzere süre tutum dilekçesi ibraz etme uygulaması bulunmamakta; ancak karar duruşmasına katılan taraf vekilleri de buna gerek duyabilmektedir.
10. Şikayet ve İtirazen Şikayet Dilekçesi
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında:
- Şikayet dilekçesi idareye hitaben yazılır; İtirazen şikayet dilekçesi Kamu İhale Kurumu'na hitaben yazılır
- Aynı kişi tarafından birden fazla ihaleye, birden fazla kişi tarafından ise aynı ihaleye tek dilekçe ile başvuruda bulunulamaz
- İtirazen şikayet başvuru bedeli, ihalenin tür ve parasal büyüklüğüne göre 1.000 TL ile 4.000 TL arasında belirlenebilmektedir
Zorunlu unsurlar:
- a) Başvuru sahibinin, varsa vekil/temsilcinin adı, soyadı/unvanı ve adresi
- b) İhaleyi yapan idarenin ve ihale adı/kayıt numarası
- c) Şikayet/itirazen şikayet edilen işlem veya eylem
- ç) İddialar ve dayanakları
11. İcra İtiraz Dilekçesi (İİK m. 62-64)
Borçlunun ödeme emrine itirazı niteliğinde:
- Ödeme emrinin tebliğ tarihi
- İtiraz sebebinin açıkça belirtilmesi
- İcra mahkemesine başvuru (yetki kesindir; borçlunun bulunduğu yerdeki icra mahkemesi de yetkili)
- İtiraz dilekçesinin harç ile birlikte sunulması
- Sözlü itiraz geçersizdir; icra dairesine yapılırsa geçersiz sayılır
- İtirazın muhtevası: borçlu itiraz kelimesi kullanmak zorunda değildir; herhangi bir ifade tarzı yeterlidir; sebep zikretmek zorunlu değildir ancak sebep zikredilmişse sonraki savunma bu sebebe hasredilir.
12. TBMM Dilekçesi (3071 sayılı Kanun)
Vatandaşların TBMM'ye dilekçe ile başvurma hakkı 1982 Anayasası m. 74 ve 3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun kapsamında güvence altına alınmıştır. Bu dilekçeler TBMM Dilekçe Komisyonu tarafından incelenir. Zorunlu şartlar:
- Türk vatandaşı veya Türkiye'de ikamet eden yabancı olmak
- Ad, soyad, imza, ikamet adresi
- Dilek veya şikayet konusu
İdarenin cevap süresi en geç 30 gün olup gerekçeli olarak bildirilir (Bilgi Edinme Hakkında Kanun'da 15 gün olarak düzenlenmiştir). TBMM Dilekçe Komisyonu'nun web sayfasında paylaşılan matbu dilekçe ve e-dilekçe ekranı bu şartları hazır biçimde sunmaktadır.
13. Bilgi Edinme Başvurusu (4982 sayılı Kanun)
Dilekçe hakkı ile karıştırılmamalıdır; daha kısa sürede (15 iş günü içinde) cevap alma hakkı tanır. İçeriği:
- Başvuran kişinin adı-soyadı, imzası, ikamet veya iş adresi
- İstenen bilginin konusu
- Bilginin hangi sebeple istendiği (somut maksat)
- Varsa elektronik ortamda sunulması talebi
14. Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Dilekçesi (6216 sayılı Kanun)
Türkiye'de uzun tutukluluk davalarında "etkili bir iç hukuk yolu" olarak kabul edilen bireysel başvuru mekanizması, 2016 darbe girişiminden bu yana aktif kullanılmaktadır. İçeriği:
- Başvurucunun kimlik bilgileri
- İhlal edildiği iddia edilen hak
- İhlalin nedenini oluşturan eylem/işlem/idari karar
- Bireysel başvuru kapsamında tüketilmesi gereken iç hukuk yollarının tüketildiğine dair bilgi
- Başvuru süresi koşulları (ihlali öğrenme tarihinden itibaren 30 gün, ihlal tarihinden itibaren en geç 2 yıl)
15. Tenfiz Dilekçesi
Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizi için başvurulan dilekçedir.
- Yabancı mahkeme kararının aslı ve onaylı tercümesi
- Hükmün kesin hüküm niteliğini gösteren belge veya şerh
- Hükmün Türkiye'de kamu düzenine açıkça aykırı olmadığına ilişkin bilgi
- HMK m. 119 unsurlarına ek olarak MÖHUK m. 53 kapsamındaki belgeler
16. Idareye Şikayet Dilekçesi
3071 sayılı Kanun m. 7 kapsamında idareye yapılan her türlü dilek ve şikayetleri içerir. Cevap süresi en geç 30 gün, gerekçeli olarak verilir; alınan sonuç ayrıca bildirilir.
17. Beyan Dilekçesi, Islah Dilekçesi
Beyan dilekçesi: Uygulamada tarafların "beyan dilekçesi" adı altında dilekçe verdiği, mahkemelerin de bu dilekçeleri dikkate aldığı görülmektedir — özellikle taraf değişikliği, adres değişikliği, talep artırımı/azaltımı gibi haller için kullanılır.
Islah dilekçesi: HMK m. 176-182 kapsamında talep sonucunun artırılması/azaltılması veya dava sebebinin değiştirilmesi amacıyla, yalnızca bir kez ve tahkikatın sona ermesinden önce yapılır.
18. İhtiyati Tedbir / İhtiyati Haciz Talep Dilekçesi
En sık kullanılan koruma tedbirleri dilekçeleri:
- İhtiyati tedbir: davanın açılmasından önce veya açıldıktan sonra talep edilebilir; teminat gösterilir
- İhtiyati haciz: alacak için takip veya dava açılmadan önce talep edilebilir
Genel Değerlendirme
Avukatların hukuk teknolojilerini kullanma deneyimleri üzerine yapılan Aksaray Barosu örneklemli saha araştırması, dava dilekçesi örnekleri, içtihat arama ve uyuşmazlığa göre kanun maddelerinin otomatik derlenmesinin en yaygın kullanım alanları olduğunu göstermektedir. Uygulamada avukatlar "haksız fiil", "anlaşmalı boşanma" gibi anahtar kelimelerle bu tür dijital kaynaklara erişerek dilekçelerini oluşturmakta ve kendi somut uyuşmazlıklarına uyarlamaktadır.
Ayrıca dilekçelerin reddedilmesine yol açan en sık eksiklikler şu başlıklar altında toplanabilir: (i) mahkemenin adının yanlış yazılması, (ii) dava konusunun ve talep sonucunun "tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net" belirtilmemesi, (iii) tek dilekçeyle birden fazla dava türünün karıştırılması. Bu eksiklikler, dilekçelerin reddi veya davanın reddi gibi sonuçlar doğurarak mahkemeye erişim hakkını ihlal edebilmektedir.