Hukuk Sözlüğü

Abone, belirli bir mal veya hizmetten sürekli ya da belirli aralıklarla yararlanmak amacıyla, hizmet sağlayıcısıyla abonelik sözleşmesi kuran gerçek veya tüzel kişidir. Abonelik ilişkisi, taraflara karşılıklı hak ve borçlar yükleyen sürekli borç ilişkisi niteliğindedir.

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun

Abonman, belirli bir ücret karşılığında, bir hizmetten belirli süre veya belirli kullanım hakkı kapsamında sürekli yararlanmayı sağlayan abonelik belgesi ya da abonelik hakkıdır. Uygulamada toplu taşıma, spor tesisleri, kültürel etkinlikler ve benzeri hizmetlerde kullanılır.

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun

Aborda, deniz hukukunda bir geminin başka bir gemiye, iskeleye, rıhtıma veya yanaşılacak başka bir yapıya yanaşması ya da temas etmesi anlamına gelir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu

Olağan kamulaştırma prosedürünün tamamlanması beklenmeden, Cumhurbaşkanı kararıyla taşınmaza el konulmasını sağlayan istisnai kamulaştırma yöntemidir. Yurt savunması veya aceleliğine karar verilen hallerde uygulanır; kıymet takdiri mahkemece yaptırılır ve bedel bankaya bloke edilerek idare lehine el koyma kararı verilir. Mülkiyetin devri ise olağan kamulaştırma sürecinin tamamlanmasıyla gerçekleşir.

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu m.27

Ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi bağımlı bir sıfatı olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir bölgede sürekli olarak ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen kişidir. Sözleşme sona erdiğinde koşulları varsa denkleştirme istemi (portföy tazminatı) hakkı doğar.

6102 sayılı TTK m.102-123

Acenta sözleşmesi, bir tarafın (acenta), belirli bir yer veya bölge içinde, bağımsız olarak ve sürekli şekilde bir ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelere aracılık etmeyi veya yetki verilmişse bu sözleşmeleri işletme adına yapmayı; diğer tarafın ise bunun karşılığında acentaya ücret (komisyon) ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu

Acentalık, bir kişinin veya ticaret şirketinin, ticari işletmeye bağlı olmaksızın, belirli bir yer veya bölge içinde, sürekli olarak bir ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelere aracılık etmesi veya yetki verilmişse bu sözleşmeleri işletme adına yapması faaliyetini ve bu hukuki statüyü ifade eder.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu

Devlet memurunun, hakkında yürütülen disiplin soruşturması, ceza soruşturması veya kovuşturmasının sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak ya da kamu hizmetinin gerektirdiği güven ve düzeni korumak amacıyla, yetkili makam tarafından geçici olarak görevinden uzaklaştırılmasıdır. Açığa alma, bir disiplin cezası olmayıp, tedbir niteliğinde geçici bir idari işlemdir. Bu süre içinde memurun kamu göreviyle ilişkisi tamamen sona ermez; memuriyet statüsü devam eder ve kanunda öngörülen mali ve özlük haklarından belirli ölçüde yararlanmaya devam eder. Tedbirin uygulanmasını gerektiren sebeplerin ortadan kalkması veya soruşturmanın sonucuna göre memur yeniden görevine başlatılabilir ya da hakkında ilgili hukuki işlemler tesis edilir.

İmza sahibinin, metin kısmı sonradan doldurulmak üzere boş bir kâğıda veya kısmen doldurulmuş belgeye imza atmasıdır. Belgenin anlaşmaya aykırı doldurulması TCK m.209'da 'açığa imzanın kötüye kullanılması' suçu olarak düzenlenmiştir. Hukuk yargılamasında anlaşmaya aykırı doldurma iddiası kural olarak yazılı delille ispatlanır.

5237 sayılı TCK m.209; 6100 sayılı HMK m.200 vd.

Bir malın, en yüksek bedeli teklif eden istekliye satılması amacıyla yapılan aleni satış usulüdür. Cebri icra yoluyla satışlarda İİK hükümleri, isteğe bağlı artırmalarda ise TBK m.274 vd. uygulanır. İcra satışları günümüzde ağırlıklı olarak elektronik satış portalı (e-satış) üzerinden yürütülmektedir.

6098 sayılı TBK m.274-281; 2004 sayılı İİK m.114 vd.

Mahkeme duruşmasının, kanunda öngörülen istisnalar dışında, kamuya açık olarak yapılmasını ifade eder. Açık celse ilkesine göre duruşmaları, yargılamayla ilgisi bulunmayan kişiler de izleyebilir. Bu ilke, yargılamanın aleniyetini sağlayarak adaletin şeffaf biçimde gerçekleştirilmesini ve yargıya duyulan güvenin korunmasını amaçlar. Ancak genel ahlakın, kamu güvenliğinin, millî güvenliğin, kamu düzeninin veya tarafların özel hayatının korunmasının gerekli olduğu hâllerde mahkeme, kanunun öngördüğü şartlar çerçevesinde duruşmanın kapalı yapılmasına karar verebilir. Açık celse, aleniyet ilkesinin yargılama hukukundaki görünümüdür.

Hükümlülerin iyileştirilmesinde çalışma ve mesleki eğitime öncelik veren, firara karşı dış güvenlik personeli bulunmayan ve kurum güvenliğinin iç düzenle sağlandığı infaz kurumudur. Koşulları uygun hükümlüler kapalı kurumlardan açık kurumlara ayrılabilir; denetimli serbestliğe geçişin ön aşamasını oluşturur.

5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.14

Hükümlülerin, güvenlik bakımından firara karşı fizikî engellerin bulunmadığı veya asgari düzeyde olduğu, iyileştirme ve topluma yeniden kazandırma esasına göre barındırıldıkları ceza infaz kurumudur. Açık cezaevlerinde hükümlüler; çalışma, eğitim, meslek edindirme ve sosyal faaliyetlere daha geniş ölçüde katılabilmekte, belirli şartların varlığı hâlinde izin ve diğer infaz kolaylıklarından yararlanabilmektedir. Bu kurumlara kabul, hükümlünün infaz durumu, ceza süresi, disiplin durumu ve ilgili mevzuatta öngörülen diğer koşullar dikkate alınarak yapılır. Açık cezaevlerinin temel amacı, hükümlülerin topluma uyumunu kolaylaştırmak ve yeniden suç işlemelerini önlemeye yönelik rehabilitasyon faaliyetlerini desteklemektir.

Hiçbir devletin egemenliği altında bulunmayan, karasuları, iç sular, takımada suları ve münhasır ekonomik bölge gibi ulusal yetki alanları dışında kalan deniz alanlarını ifade eder. Açık denizler, uluslararası hukuka göre bütün devletlerin serbestçe yararlanmasına açık olup hiçbir devlet bu alanlar üzerinde egemenlik iddiasında bulunamaz. Açık denizlerde seyrüsefer, uçuş, balıkçılık, bilimsel araştırma ve denizaltı kablo ve boru hattı döşeme gibi faaliyetler, uluslararası hukukun öngördüğü kurallar çerçevesinde serbesttir. Bununla birlikte, bu serbestlik diğer devletlerin haklarına ve uluslararası yükümlülüklere uygun olarak kullanılmak zorundadır.

Taraflar arasında sürekli nitelikteki ticari ilişkilerde, yapılan mal teslimleri veya hizmet ifaları karşılığında doğan borçların her işlem için ayrı ayrı ve derhâl ödenmeyip, cari olarak kaydedildiği ve belirli dönemler sonunda topluca tasfiye edildiği hesap sistemidir. Açık hesap ilişkisinde her alacak ve borç kalemi bağımsızlığını korur; tarafların birbirine karşı olan alacakları tek bir hesapta izlenir ve belirlenen vade veya hesap kesim tarihinde bakiye borç ödenir. Açık hesap, özellikle ticari satışlarda ve tacirler arasındaki sürekli ticari ilişkilerde uygulanan bir ödeme yöntemidir. Bu yönüyle, hesap kalemlerinin yenilenerek tek bir alacak hâline geldiği cari hesap sözleşmesinden ayrılır.

Bir kimsenin hukuki sonuç doğurmaya yönelik iradesini, söz, yazı veya davranışlarıyla hiçbir tereddüde yer vermeyecek şekilde doğrudan ve açık olarak ortaya koymasıdır. Açık irade açıklamasında, irade beyanı muhatap tarafından yorum yapmayı gerektirmeyecek ölçüde anlaşılabilir niteliktedir. Sözleşmelerin kurulması, tek taraflı hukuki işlemler ve diğer hukuki ilişkilerde açık irade açıklaması, hukuki işlemin geçerliliğinin ve tarafların gerçek iradesinin belirlenmesinde önem taşır. Açık irade açıklaması, iradenin davranışlardan dolaylı olarak çıkarıldığı örtülü (zımni) irade açıklamasından ayrılır.

Düzenlenmesi sırasında kanunen bulunması gereken zorunlu unsurlardan bir veya birkaçının, tarafların anlaşması uyarınca sonradan doldurulmak üzere bilinçli olarak boş bırakıldığı kambiyo senedidir. Açık kambiyo senedi, senedin tamamlanmasına ilişkin verilen doldurma yetkisi çerçevesinde eksik unsurların sonradan tamamlanmasıyla geçerlilik kazanır. Ancak senedin, taraflar arasındaki doldurma anlaşmasına aykırı şekilde doldurulması hâlinde, bu durum belirli şartlar altında senedin ileri sürülebilirliğini etkileyebilir. Açık kambiyo senedi uygulamasına en sık bono ve çeklerde rastlanmakta olup, bu uygulama ticari hayatın ihtiyaçları doğrultusunda kabul edilmektedir.

Kambiyo senedinin düzenlenmesi sırasında, senette yer alması gereken zorunlu unsurlardan bir veya birkaçının, taraflar arasındaki anlaşma doğrultusunda sonradan tamamlanmak üzere boş bırakılarak düzenlenmesini ifade eder. Açık keşidede, senedi düzenleyen kişi (keşideci), eksik bırakılan kısımların belirlenen esaslara uygun şekilde doldurulması konusunda karşı tarafa yetki verir. Eksik unsurların bu yetkiye uygun olarak tamamlanmasıyla senet hukuki sonuç doğurur. Buna karşılık, senedin doldurma yetkisine aykırı şekilde tamamlanması hâlinde, bu durum kambiyo hukukunda senedin ileri sürülmesi ve tarafların sorumluluğu bakımından hukuki sonuçlar doğurabilir. Açık keşide, uygulamada özellikle bono ve çeklerin düzenlenmesinde başvurulan bir yöntemdir.

Banka veya diğer kredi kuruluşları tarafından, borçlunun mali gücü, ödeme kabiliyeti ve kredi değerliliğine duyulan güven esas alınarak, ayni bir teminat gösterilmeden yalnızca borçlunun imzası ile verilen kredi türüdür.

Piyasada faaliyet gösteren teşebbüslerin, hukuka ve dürüst rekabet ilkelerine uygun olarak, serbest ve eşit koşullar altında mal veya hizmet sunabilmelerini ifade eden rekabet anlayışıdır. Açık rekabette piyasaya giriş ve çıkış gereksiz hukuki veya fiilî engellerle sınırlandırılmaz; teşebbüsler fiyat, kalite, yenilik ve hizmet gibi unsurlar bakımından serbestçe yarışabilir. Bu ilke, kaynakların etkin kullanılmasını, tüketici refahının artırılmasını ve piyasanın sağlıklı işlemesini amaçlar. Açık rekabetin korunması, rekabet hukukunun temel hedeflerinden biri olup, rekabeti bozucu anlaşmalar, hâkim durumun kötüye kullanılması ve rekabeti önemli ölçüde azaltan birleşme ve devralmalar gibi uygulamalar hukuki denetime tabidir.

Belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rızadır; kişisel verilerin işlenmesinin temel hukuka uygunluk sebeplerindendir. Hizmetin açık rıza şartına bağlanması rızayı sakatlar; özel nitelikli verilerde işleme şartları daha sıkıdır.

6698 sayılı KVKK m.3, m.5-6

Düzenlenmesi sırasında içermesi gereken bazı zorunlu unsurların, tarafların anlaşması doğrultusunda sonradan doldurulmak üzere bilinçli olarak boş bırakıldığı senettir. Açık senette, eksik bırakılan kısımların tamamlanması konusunda senedi elinde bulunduran kişiye veya belirlenen kimseye doldurma yetkisi verilir. Bu yetkinin taraflar arasındaki anlaşmaya uygun şekilde kullanılmasıyla senet hukuken geçerli hâle gelir. Buna karşılık, senedin doldurma yetkisine aykırı olarak tamamlanması hâlinde, taraflar arasında ve belirli koşullarda üçüncü kişilere karşı çeşitli hukuki sonuçlar doğabilir.

İhale sürecine katılan isteklilerin tekliflerini, belirlenen usul çerçevesinde birbirlerinin huzurunda açıkça sundukları ve tekliflerin artırılması veya değerlendirilmesi suretiyle en uygun teklifin belirlendiği ihale yöntemidir. Bu usulde rekabet ve şeffaflık esas olup, istekliler tekliflerini açık olarak beyan eder ve en avantajlı teklifin belirlenmesi amaçlanır. Açık teklif usulü, özellikle kamu ihale hukuku ile kamu mallarının satışı ve kiralanmasına ilişkin işlemlerde uygulanabilen ihale usullerinden biridir. Usulün uygulanması, ilgili mevzuatta öngörülen şart ve esaslara tabidir.

Kamu yönetiminin faaliyet ve işlemlerinin, demokratik hukuk devleti anlayışı gereği şeffaf, denetlenebilir ve kamuoyunun bilgisine açık şekilde yürütülmesini ifade eden temel ilkedir. Bu ilke uyarınca idarenin işlem ve kararlarının gerekçeli olması, kamuoyunun bilgi edinme hakkının güvence altına alınması ve idarenin hesap verebilir şekilde hareket etmesi esastır. Açıklık ilkesi, kamu yönetiminde hukuka uygunluğun, katılımcılığın ve kamu güveninin sağlanmasına hizmet eder. Ancak millî güvenlik, devlet sırrı, kamu düzeni, soruşturmanın gizliliği, kişisel verilerin korunması ve özel hayatın gizliliği gibi kanunda öngörülen hâllerde bu ilkeye sınırlamalar getirilebilir.

Özellikle eşya hukukunda geçerli olan ve ayni hakların kazanılması, devri, değiştirilmesi veya sona erdirilmesine ilişkin hukuki durumların üçüncü kişiler tarafından bilinebilir ve belirlenebilir olmasını ifade eden ilkedir. Bu ilke uyarınca, ayni haklar gizli şekilde kurulamaz; hak sahipliği ve hak üzerindeki değişiklikler, kanunun öngördüğü açıklık araçlarıyla dış dünyaya yansıtılmalıdır. Açıklık ilkesi, hukuki güvenliğin sağlanmasını, üçüncü kişilerin korunmasını ve ayni haklara ilişkin hukuki ilişkilerde belirliliğin temin edilmesini amaçlayan eşya hukukunun temel ilkelerinden biridir.

Aciyocu, para, döviz, kıymetli evrak veya sermaye piyasası araçlarının fiyatlarındaki değişimlerden kazanç sağlamak amacıyla alım satım yapan kişidir. Terim özellikle, spekülatif işlemlerle fiyat hareketlerinden menfaat elde eden kimseler için kullanılır.

Aciyotaj (agiotaj), para, döviz, kıymetli evrak veya sermaye piyasası araçlarının fiyatlarındaki dalgalanmalardan yararlanarak kazanç elde etme amacıyla yapılan alım satım faaliyetidir. Kavram, özellikle borsa ve finans piyasalarında spekülatif işlemleri ifade etmek için kullanılır. Aciyotaj tek başına hukuka aykırı değildir. Ancak yanıltıcı bilgi yayma, yapay fiyat oluşturma veya piyasa manipülasyonu gibi hukuka aykırı yöntemlerle gerçekleştirilmesi hâlinde hukuki ve cezai sorumluluk doğabilir.

Aciz, borçlunun mevcut malvarlığının borçlarını karşılamaya yetmemesi nedeniyle borcunu tamamen veya kısmen ödeyemeyecek durumda bulunmasını ifade eder. İcra ve iflas hukukunda, yapılan takip sonucunda borcun tahsil edilemediğinin tespit edilmesi hâlini belirtir. Borçlunun borcunu karşılayacak yeterli malvarlığı bulunmaması durumunu ifade eder. Aciz hâlinin tespiti üzerine, şartları varsa aciz belgesi düzenlenebilir. Aciz, borcu ortadan kaldırmaz; yalnızca borcun mevcut malvarlığıyla tahsil edilemediğini gösterir.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

İcra takibi sonucunda borçlunun haczedilen malvarlığının borcun tamamını karşılamadığını gösteren resmi belgedir. Alacaklıya alacağının ödenmeyen kısmı için verilir; bu belgeye bağlanan alacakta borçluya karşı zamanaşımı borcun ikrarı hükmünde olup belge, borçlu lehine yeni mal iktisap edilmesi halinde tamamlama haczi imkânı tanır.

2004 sayılı İİK m.143, m.251

Acizlik def'i, borçlunun, alacaklının edimini yerine getiremeyecek durumda olduğunu ileri sürerek, alacaklı edimini ifa edinceye veya ifayı güvence altına alıncaya kadar kendi edimini ifa etmekten kaçınmasına imkân veren bir savunma hakkıdır.

Latince kökenli olup "bu işe özgü", "özel olarak", "belirli bir amaç veya olay için" anlamına gelen hukuki terimdir. Hukukta, sürekli nitelik taşımayan; yalnızca belirli bir uyuşmazlığı, işlemi veya ihtiyacı karşılamak amacıyla oluşturulan kişi, kurul, mahkeme, komisyon ya da düzenlemeleri ifade eder. En yaygın kullanım alanlarından biri, tarafların yalnızca somut uyuşmazlığın çözümü için oluşturduğu ad hoc tahkim olup, bu tahkim türünde önceden kurulmuş bir tahkim merkezine bağlı kalınmaksızın yargılama yürütülür.

Tarafların, aralarındaki belirli bir uyuşmazlığın çözümü amacıyla, sürekli faaliyet gösteren bir tahkim merkezine bağlı olmaksızın ve tahkim yargılamasının usulünü kendi iradeleriyle belirleyerek oluşturdukları tahkim türüdür. Ad hoc tahkimde taraflar; hakemlerin seçimi, yargılama usulü, uygulanacak kurallar ve tahkim yeri gibi hususları serbestçe kararlaştırabilirler. Tarafların usule ilişkin düzenleme yapmadığı hâllerde ise uygulanacak kurallar, ilgili ülke hukuku veya kabul edilen uluslararası tahkim kuralları çerçevesinde belirlenir.

Haklı sebeplerin varlığı halinde kişinin adının veya soyadının mahkeme kararıyla değiştirilmesidir. Dava, asliye hukuk mahkemesinde açılır; adın değiştirilmesi kişisel durum sicilinde değişiklik yapılmasını gerektirir ve üçüncü kişilerin hakları saklıdır.

4721 sayılı TMK m.27; 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu

Belirli bir kişi adına düzenlenen ve senet metninde hak sahibinin adı açıkça gösterilen kıymetli evraktır. Bu senetlerde hak, senet üzerinde adı yazılı kişiye aittir ve kural olarak senedin zilyetliğinin devri yanında yazılı devir beyanı (temlik) ile devredilir. Hakkın kullanılması ve borçlunun ifada bulunması, senette adı yazılı hak sahibinin veya usulüne uygun şekilde hak kazanan kişinin tespitine bağlıdır. Nama yazılı kıymetli evrakın bir türünü oluşturur.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu

Hukuk düzeninin temel amaçlarından biri olan ve bireyler arasında hak ve yükümlülüklerin hakkaniyete, eşitliğe ve hukuka uygun biçimde dağıtılmasını ifade eden temel hukuk ilkesidir. Adalet, kişilerin haklarının korunmasını, uyuşmazlıkların tarafsız ve bağımsız yargı organlarınca çözümlenmesini, hukuki güvenliğin sağlanmasını ve herkesin hukuk önünde eşit muamele görmesini amaçlar. Hukuk kurallarının oluşturulması, uygulanması ve yorumlanmasında yol gösterici temel değerlerden biridir.

Özellikle Osmanlı Devleti'nde padişah tarafından yayımlanan; devlet görevlilerinin hukuka ve kanuna aykırı uygulamalarını önlemek, halkın haklarını korumak, idari düzeni sağlamak ve kamu görevlilerinin görevlerini hukuka uygun şekilde yerine getirmelerini temin etmek amacıyla çıkarılan ferman niteliğindeki resmî belgedir. Adaletnamelerde, yöneticilerin ve kamu görevlilerinin uyması gereken kurallar belirtilir; hukuka aykırı davranışlar yasaklanır ve bunlara aykırı hareket edenler hakkında uygulanacak yaptırımlara yer verilir.

Çalıştıranın, çalışanının kendisine verilen işin görülmesi sırasında başkalarına verdiği zarardan kusursuz sorumlu tutulmasıdır. Çalıştıran; çalışanını seçerken, talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispatlarsa sorumluluktan kurtulur.

6098 sayılı TBK m.66

Aday memur, ilk defa devlet memurluğuna atanan ve asil memurluğa geçirilmeden önce kanunda öngörülen adaylık sürecini tamamlamakla yükümlü olan kamu görevlisidir. Bu süre içinde memur, temel ve hazırlayıcı eğitim ile staj gibi süreçlere tabi tutulur ve performansı değerlendirilir. Adaylık sürecini başarıyla tamamlayan kişi asil memur statüsünü kazanır.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu

Borçlunun üstlendiği borcu hiç yerine getirmemesi, yani edimini hiç ifa etmemesi durumunu ifade eden borçlar hukuku kavramıdır. Borç, ifa zamanı gelmesine rağmen hiç yerine getirilmemişse ademi ifa söz konusu olur. Bu durumda alacaklı, kanunun öngördüğü şartlar çerçevesinde aynen ifa, tazminat, sözleşmeden dönme veya diğer hukuki haklarını kullanabilir.

Devlet merkezinin gücünü azaltarak yerel yönetimlerin yetkilerinin artırılmasını savunan siyasi görüş. Adem-i merkeziyet, "merkezin yokluğu" manasına gelir.

Belediye Kanunu (No. 5393) /Büyükşehir Belediyesi Kanunu (No. 5216)

Alacaklıya borcun ifasını talep etme ve gerektiğinde dava ile icra yoluna başvurma hakkı tanıyan, borçlu bakımından ise hukuken yerine getirilmesi zorunlu olan borçtur. Borç yerine getirilmediği takdirde alacaklı, devletin cebrî icra organlarından yararlanarak alacağını tahsil edebilir.

Adi çek, üzerinde özel bir kayıt veya sınırlayıcı hüküm bulunmayan, genel hükümlere tabi olan ve hamili tarafından ibraz edildiğinde ödenmesi gereken çek türüdür. Bu çek, kanunda öngörülen zorunlu unsurları taşıması hâlinde herhangi bir özel çek niteliği (örneğin çapraz çek veya hesaba geçirilecek çek) taşımaksızın tedavül eder.

Adi faiz, bir para borcunun kullanılması veya vadesinde ödenmemesi nedeniyle, kanun ya da sözleşme gereğince belirli bir oran üzerinden hesaplanan ve anaparaya ek olarak ödenmesi gereken faizdir. Borç ilişkisinden doğan olağan faiz türünü ifade eder. Adi faiz; anapara (akdî/kapital) faizi ile temerrüt faizini kapsayan genel bir kavramdır. Ticari işlerde uygulanan ticari faizden farklı olarak, ticari nitelik taşımayan borç ilişkilerinde uygulanır. Faizin oranı taraflarca kararlaştırılabilir; kararlaştırılmamışsa veya kanuni sınırlara aykırıysa ilgili kanun hükümlerine göre kanuni faiz uygulanır.

Sahibine şirket ortaklığı sıfatı kazandıran ve kanun veya esas sözleşme ile herhangi bir imtiyaz tanınmamış olan payı temsil eden kıymetli evraktır. Adi hisse senedi sahibi, pay sahiplerine tanınan genel haklardan eşit şekilde yararlanır. Adi hisse senedi sahipleri; kâr payı alma, tasfiye bakiyesine katılma, genel kurula katılma ve oy kullanma, bilgi alma ve inceleme, rüçhan hakkı gibi pay sahipliği haklarına sahiptir. Buna karşılık imtiyazlı hisse senedi sahiplerine belirli konularda (örneğin kâr payı, oy hakkı veya tasfiye payı bakımından) diğer pay sahiplerinden üstün haklar tanınabilir. Günümüzde anonim şirketlerde fiziki hisse senedi yerine çoğunlukla kaydileştirilmiş pay sistemi kullanılmaktadır.

Adi iflas, iflasa tabi bir borçlunun, kanunda öngörülen sebeplerden birinin gerçekleşmesi üzerine mahkeme kararıyla iflasına hükmedilmesi ve malvarlığının tasfiye edilerek alacaklıların alacaklarının garameten ödenmesini sağlayan genel iflas yoludur. Bu iflas türünde, iflasa tabi borçlunun haczi kabil bütün mal ve hakları iflas masasına dâhil edilir. Adi iflas, alacaklının genel iflas yoluyla takip yapması sonucunda gerçekleşen klasik iflas türüdür. Doğrudan doğruya iflas ve sermaye şirketleri ile kooperatiflerin iflası gibi özel iflas hâllerinden ayrılır. Adi iflasın açılmasıyla birlikte borçlu hakkında bireysel takipler durur ve alacaklılar alacaklarını iflas masasına bildirerek tasfiye sürecine katılırlar.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

Kefilin, asıl borçlu takip edilip aciz belgesi alınmadıkça veya takip imkânsız hale gelmedikçe ödeme yapmaktan kaçınabildiği kefalet türüdür. Kefile tartışma (peşin dava) def'i tanır; müteselsil kefaletten bu yönüyle ayrılır. Kefalet sözleşmesi yazılı şekilde yapılmalı ve kefilin sorumlu olacağı azami miktar ile kefalet tarihi kefilin el yazısıyla belirtilmelidir.

6098 sayılı TBK m.585

Adi kefil, alacaklının borcun ödenmesini öncelikle asıl borçludan talep etmesini ve kanunda öngörülen takip yollarını tüketmesini isteme hakkına sahip olan kefildir. Asıl borçlu borcunu ödemez ve gerekli takipler sonuçsuz kalırsa alacaklı adi kefile başvurabilir.

İki veya daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca erişmek üzere birleştirmeyi üstlendikleri sözleşmedir. Tüzel kişiliği yoktur; ortaklar kural olarak ortaklık borçlarından müteselsilen ve sınırsız sorumludur. Şirket sözleşmesi herhangi bir şekle tabi değildir.

6098 sayılı TBK m.620-645

Resmi bir makam veya memurun katılımı olmaksızın taraflarca düzenlenen ve imzalanan yazılı belgedir. Mahkeme önünde ikrar edilen veya imzası inkâr edilmeyen adi senet kesin delil teşkil eder. Resmi senetten farklı olarak düzenlenmesinde noter gibi resmi merci katılımı bulunmaz.

6100 sayılı HMK m.200 vd.

Adi şirket, iki veya daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca ulaşmak için birleştirmeyi üstlendikleri, tüzel kişiliği bulunmayan ve ortaklar arasında yapılan şirket sözleşmesiyle kurulan şirket türüdür.

6098 sayılı TBK

Adi tasfiye, iflasın kanunda öngörülen genel usule göre yürütüldüğü, iflas masasındaki mal ve hakların ayrıntılı şekilde tespit edilerek paraya çevrildiği ve elde edilen tutarın sıra cetveline göre alacaklılara dağıtıldığı tasfiye usulüdür.

Adil vergi, vergi yükünün kişilerin mali güçleriyle orantılı olarak dağıtıldığı, eşitlik, genellik ve mali güce göre vergilendirme ilkelerine uygun şekilde uygulanan vergi anlayışını ifade eder. Bu anlayışta, benzer durumda olan kişiler benzer, farklı mali güce sahip olan kişiler ise mali güçleri oranında vergilendirilir. Adil vergi anlayışının temelini vergide eşitlik, mali güce göre vergilendirme ve genellik ilkeleri oluşturur. Türk hukukunda bu ilke, 1982 Anayasası'nın 73. maddesinde yer alan "Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür." hükmüne dayanır. Bu ilke, vergi sisteminde sosyal adaletin sağlanmasını ve vergi yükünün hakkaniyete uygun biçimde dağıtılmasını amaçlar.

Adil yargılanma hakkı, kişilerin hak ve yükümlülükleri ile kendilerine yöneltilen suçlamaların, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından makul süre içinde, hukuka uygun usuller izlenerek, açık ve hakkaniyete uygun şekilde karara bağlanmasını güvence altına alan temel hak ve özgürlüktür. Adil yargılanma hakkı; mahkemeye erişim hakkı, bağımsız ve tarafsız mahkemede yargılanma, kanuni hâkim güvencesi, makul sürede yargılanma, aleniyet ilkesi, savunma hakkı, silahların eşitliği, çelişmeli yargılama, gerekçeli karar hakkı ve kararların etkili şekilde uygulanması gibi güvenceleri kapsar. Bu hak, 1982 Anayasası'nın 36. maddesi ile güvence altına alınmış olup, ayrıca Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.

Adli, yargı faaliyetleriyle, mahkemelerle, yargılama süreçleriyle ve adalet hizmetleriyle ilgili olan; hukuki uyuşmazlıkların çözümü ve suçların yargılanmasına ilişkin işlemleri ifade eden hukuki nitelendirmedir. Adli kavramı, yargı organlarının yürüttüğü faaliyetleri ifade eder ve birçok hukuk alanında kullanılır.

Soruşturma ve kovuşturma sürecinde el konulan eşya ile delil olarak saklanması gereken malzemenin, ilgili mevzuat uyarınca adli emanet memurluğunca muhafaza edilmesidir. Eşyanın kaydı, saklanması ve iadesi Suç Eşyası Yönetmeliği hükümlerine göre yürütülür.

5271 sayılı CMK m.123 vd.; Suç Eşyası Yönetmeliği

Adli hata, yargılama sürecinde mahkemeler veya diğer yargı mercileri tarafından maddi vakıaların değerlendirilmesi, hukukun uygulanması ya da usul işlemlerinde yapılan yanlışlıklar nedeniyle hukuka aykırı veya hatalı bir karar verilmesi ya da işlem tesis edilmesidir.

Adli idare usulü, mahkemelerin yargılama faaliyeti dışında kalan idari nitelikteki iş ve işlemlerinin yürütülmesine ilişkin usul ve esasları ifade eder. Bu kapsamda mahkemelerin teşkilat, personel, yazı işleri, dosya yönetimi ve diğer idari hizmetlerine ilişkin işlemler adli idare usulü çerçevesinde yürütülür.

Cumhuriyet savcısının emri doğrultusunda suçların soruşturulmasında görev yapan kolluk birimleridir (emniyet, jandarma, sahil güvenlik ve gümrük muhafaza içindeki ilgili birimler). Adli görevleri bakımından savcıya bağlıdırlar; idari kolluktan görev ölçütüyle ayrılır.

5271 sayılı CMK m.164-167; Adli Kolluk Yönetmeliği

Tutuklama sebeplerinin varlığı halinde, tutuklama yerine uygulanabilen ve şüpheli/sanığın yurt dışına çıkamamak, imza atmak, konutu terk etmemek, elektronik kelepçe gibi yükümlülüklere tabi tutulmasını sağlayan koruma tedbiridir. Tutuklamaya göre daha hafif bir tedbir olup ölçülülük ilkesinin gereğidir; süre sınırlamalarına tabidir.

5271 sayılı CMK m.109-115

Adli müşavirlik, kamu kurum ve kuruluşları veya özel hukuk tüzel kişilerine hukuki konularda danışmanlık yapan, dava ve icra takiplerini yürüten, hukuki görüş bildiren ve kurumun hukuki işlemlerini mevzuata uygun şekilde yürütmesine yardımcı olan hukuk hizmetini ifade eder.

Adli yardımın eski hukuk dilindeki karşılığıdır; yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olanların harç ve masraflardan geçici muafiyetini ifade eder. Güncel mevzuatta 'adli yardım' terimi kullanılmaktadır.

6100 sayılı HMK m.334 vd.

Adli müzekkere, bir mahkeme veya adli makam tarafından başka bir mahkeme, kamu kurumu, gerçek kişi veya tüzel kişiye belirli bir hususun yerine getirilmesi, bilgi veya belge gönderilmesi ya da bir işlemin yapılması amacıyla yazılan resmî yazıdır.

Hükümlünün, kanunda belirtilen usule göre belirlenen bir miktar parayı Devlet Hazinesine ödemesine karar verilmesidir. Gün sayısı ile bir gün karşılığı miktarın çarpımıyla hesaplanır (gün para sistemi); ödenmemesi halinde kamuya yararlı işte çalışma veya hapse çevirme gündeme gelir.

5237 sayılı TCK m.52; 5275 sayılı Kanun m.106

Adli rapor, adli makamların talebi üzerine, bir kişinin bedensel veya ruhsal durumunun, meydana gelen bir olayın ya da bir bulgunun hukuki açıdan değerlendirilmesi amacıyla uzman kişiler tarafından düzenlenen resmî nitelikteki sağlık veya teknik rapordur.

İnfazı tamamlanan mahkûmiyetlere ilişkin adli sicil bilgilerinin silinerek aktarıldığı ikincil kayıttır. Arşiv kayıtları, kanunda öngörülen sürelerin (kural olarak beş yıl; belirli suçlarda ve yasaklanmış hakların geri verilmesi hâlinde farklı süreler) dolmasıyla tamamen silinir.

5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.9, m.12

Kesinleşmiş ceza ve güvenlik tedbiri mahkûmiyetlerinin kaydedildiği resmi sicildir. Ceza veya güvenlik tedbirinin infazının tamamlanmasıyla adli sicil kaydı silinerek arşiv kaydına alınır. Halk arasında 'sabıka kaydı' olarak bilinir.

5352 sayılı Adli Sicil Kanunu

Adli tasfiye, bir kişinin veya tüzel kişinin malvarlığının, mahkeme veya yetkili adli makamların denetimi altında tasfiye edilerek borçların ödenmesi ve kalan malvarlığının hak sahiplerine dağıtılması işlemidir. Adli tasfiye, özellikle iflas tasfiyesi, tereke tasfiyesi veya kanunda öngörülen diğer zorunlu tasfiye hâllerinde uygulanır. Tasfiye işlemleri, ilgililerin haklarının korunması amacıyla yargısal denetim altında yürütülür. Bu yönüyle, ilgililerin kendi iradeleriyle yaptıkları adi (iradi) tasfiye işlemlerinden ayrılır. İflas hukukunda adli tasfiye, iflas masasının oluşturulması, malların paraya çevrilmesi ve alacaklılara dağıtılması süreçlerini kapsar.

Adli yargıda her yıl 20 Temmuz'da başlayıp 31 Ağustos'ta sona eren ve kural olarak duruşma yapılmayan dönemdir. Acele işler, tutuklu işler ve kanunda sayılan dava türleri adli tatilde de görülür; adli tatile denk gelen süreler kural olarak tatilin bittiği günden itibaren uzar.

6100 sayılı HMK m.102-104; 5271 sayılı CMK m.331

Adalet hizmetlerinin yürütülmesini sağlayan; mahkemeler, Cumhuriyet başsavcılıkları ve bunlara bağlı yargı birimleri ile yardımcı adli kurumların oluşturduğu örgütlenmedir. Amacı, yargı faaliyetlerinin düzenli, hızlı ve etkin şekilde yürütülmesini sağlamaktır.

Hukuki uyuşmazlıkların ve ceza soruşturmalarının aydınlatılmasında tıp biliminin verilerinden yararlanılmasını konu alan bilim dalıdır. Türkiye'de resmi bilirkişilik görevi Adalet Bakanlığına bağlı Adli Tıp Kurumu tarafından yürütülür; ölüm sebebi tespiti, yaş tayini, maluliyet oranı gibi konularda rapor düzenlenir.

2659 sayılı Adli Tıp Kurumu Kanunu

Adli olaylarda tıp ve diğer adli bilimler alanında bilimsel ve teknik bilirkişilik hizmeti sunan, Adalet Bakanlığına bağlı resmî bir kamu kurumudur. Kurumun temel görevi, mahkemeler, hâkimlikler ve Cumhuriyet savcılıklarının ihtiyaç duyduğu adli tıbbi inceleme ve bilirkişi raporlarını hazırlamaktır.

Geçmişte Adli Tıp Kurumu bünyesinde bulunan, adli tıp alanındaki önemli ve karmaşık bilimsel konularda görüş bildiren en yüksek bilimsel kurul idi.

Yargılama giderlerini karşılama gücünden yoksun kişilerin, haklı oldukları yolunda kanaat uyandırmaları koşuluyla harç ve giderlerden geçici olarak muaf tutulması ve gerekirse kendilerine ücretsiz avukat görevlendirilmesidir. Baro adli yardım büroları aracılığıyla da avukatlık hizmeti sağlanır.

6100 sayılı HMK m.334-340; 1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.176 vd.

Anayasa yargısı, idari yargı ve seçim yargısı dışında kalan; özel hukuk uyuşmazlıkları ile ceza davalarına bakan genel yargı koludur. İlk derece mahkemeleri, bölge adliye mahkemeleri (istinaf) ve Yargıtay'dan oluşan üç dereceli bir yapıya sahiptir.

5235 sayılı Kanun; 2797 sayılı Yargıtay Kanunu

Yargı hizmetlerinin yürütüldüğü; mahkemeler, Cumhuriyet başsavcılıkları ve diğer adli birimlerin bulunduğu kamu hizmet binası ile bu hizmetlerin yürütüldüğü kurumsal yapıyı ifade eden genel bir kavramdır.

Adliyelerde vatandaşların dava, duruşma ve adli işlemler hakkında bilgiye kolay ve hızlı şekilde ulaşmasını sağlamak amacıyla kullanılan elektronik bilgilendirme sistemidir. Sistem, adliye hizmetlerinin daha düzenli, şeffaf ve erişilebilir yürütülmesine katkı sağlar.

Kesinleşmiş cezaların tamamen veya kısmen ortadan kaldırılması (özel af) ya da kamu davasının düşmesi ve mahkûmiyetin bütün sonuçlarıyla ortadan kalkması (genel af) sonucunu doğuran tasarruftur. Genel ve özel af ilanı TBMM'nin yetkisindedir; Cumhurbaşkanı belirli hallerde cezaları hafifletebilir veya kaldırabilir.

Anayasa m.87, m.104; 5237 sayılı TCK m.65

Devletin belirli suçlar veya hükümlüler hakkında ceza yaptırımını tamamen veya kısmen ortadan kaldırma ya da hafifletme yetkisidir. Af, kamu hukuku niteliğinde olup devletin egemenlik yetkisinin bir sonucudur.

Devletin kamu yararı, toplumsal barış veya insani nedenlerle belirli suçlar ya da hükümlüler hakkında ceza yaptırımını tamamen veya kısmen ortadan kaldırma veya hafifletme konusunda sahip olduğu anayasal yetkidir.

Ağır ceza mahkemelerinin görev alanına giren suçlara ilişkin dava, soruşturma ve yargılama işlemlerinin yürütülmesini ifade eder. Bu kapsamda, kanunun ağır ceza mahkemesini görevli kıldığı suçlara ilişkin tüm adli işlemler yer alır.

Kanunun ayrıca görevli kıldığı haller saklı kalmak üzere, ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara ilişkin davalara bakan ceza mahkemesidir. Bir başkan ve iki üyeden oluşan heyet halinde çalışır.

5235 sayılı Kanun m.12

Bir kişinin dikkat ve özen yükümlülüğünü, makul bir insanın aynı koşullarda göstereceği en temel özeni dahi göstermeyecek derecede ihlal etmesidir. Başka bir ifadeyle, en basit dikkat ve özen kurallarına aykırı davranılması sonucu meydana gelen ihmaldir.

Kast ve ağır ihmali kapsayan kusur derecesidir; en basit özen yükümlülüğünün dahi ihlal edilmesini ifade eder. Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşmalar kesin hükümsüzdür; sigorta ve iş hukukunda sonuçları ağırlaştırıcı etkendir.

6098 sayılı TBK m.115

Ağır tahrik, eski Türk Ceza Kanunu döneminde kullanılan ve failin ağır bir haksız tahrikin etkisi altında suç işlemesini ifade eden bir kavramdır.

Hükümlünün hayatı boyunca devam eden ve kanunda belirtilen sıkı güvenlik rejimine göre çektirilen en ağır hapis cezasıdır. Koşullu salıverilme süresi diğer cezalara göre daha uzundur; ölüm cezasının kaldırılmasıyla Türk hukukundaki en ağır yaptırım halini almıştır.

5237 sayılı TCK m.47; 5275 sayılı Kanun m.25, m.107

Sözleşmeye bağlılık (pacta sunt servanda) ilkesi; usulüne uygun kurulmuş sözleşmelerin, koşullar değişse dahi taraflarca kararlaştırıldığı şekilde ifa edilmesi gerektiğini ifade eder. İstisnası, aşırı ifa güçlüğü halinde sözleşmenin uyarlanmasıdır.

6098 sayılı TBK m.138 (istisna yönünden)

İki veya daha fazla kişi ya da devlet arasında yapılan; taraflara karşılıklı hak ve yükümlülükler yükleyen söz, vaat, antlaşma veya taahhüt anlamına gelen hukuki ve tarihî bir kavramdır.

İki veya daha fazla tarafın belirli bir konuda karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla anlaşmaya (ahit yapmaya) varmasıdır. Kavram, özellikle devletler hukukunda devletlerin bir uluslararası antlaşma akdetmesini ifade eder.

Ahlak kuralı, toplumun doğru, dürüst, iyi ve kötüye ilişkin ortak değer yargılarından doğan; bireylerin davranışlarını vicdan ve toplumsal değerlendirme yoluyla yönlendiren sosyal düzen kurallarıdır.

Ahzu kabz, Arapça kökenli bir hukuk terimi olup "alma ve teslim alma, tahsil etme" anlamına gelir. Hukuk uygulamasında, özellikle vekâlet ilişkilerinde, bir kimsenin başkası adına para, mal, alacak veya kıymetli evrakı teslim alma ve tahsil etme yetkisini ifade eder. Ahzu kabz yetkisi, vekilin müvekkili adına para tahsil etmesine, ödeme almasına, mal veya kıymetli evrakı teslim almasına, alacakları tahsil etmesine imkân veren özel bir temsil yetkisidir.

Kat maliklerinin, anagayrimenkulün ortak giderlerine (kapıcı, güvenlik, bakım, onarım vb.) katılmak üzere ödedikleri avans ve gider payıdır. Yönetim planında aksi kararlaştırılmadıkça bazı giderlere eşit, bazılarına arsa payı oranında katılım esastır; ödemeyen malikten aylık %5 gecikme tazminatı istenebilir.

634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu m.20

Birinci basamak sağlık hizmetini yürüten aile hekimlerinin, sigortalılara istirahat raporu düzenleyebilmesi ve bu raporların geçici iş göremezlik ödeneğine esas alınmasıdır. Tek hekim raporlarında süre sınırlamaları SGK mevzuatında düzenlenmiştir.

5510 sayılı Kanun m.18; ilgili SGK tebliğleri

Nişanlanma, evlenme, boşanma, mal rejimleri, soybağı, evlat edinme, velayet, vesayet ve nafaka gibi aile ilişkilerini düzenleyen medeni hukuk dalıdır. Türk Medeni Kanunu'nun İkinci Kitabında düzenlenmiştir; kamu düzenini yakından ilgilendirdiğinden emredici kurallar ağırlıktadır.

4721 sayılı TMK m.118-494

Aile bireyleri arasında gerçekleşen fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik şiddet eylemleridir. 6284 sayılı Kanun; koruyucu ve önleyici tedbir kararları (uzaklaştırma, iletişimin engellenmesi, geçici maddi yardım vb.) ile şiddet mağdurlarını korur. Tedbir kararları mülki amir veya hâkim tarafından verilebilir.

6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun

Eşlerin ortak yaşamlarını sürdürdükleri konutun tapu kütüğüne işlenen ve malik olmayan eşin rızası bulunmadan konutun devrini veya üzerindeki hakların sınırlandırılmasını engelleyen şerhtir. Malik olmayan eş tapu müdürlüğünden şerh konulmasını isteyebilir.

4721 sayılı TMK m.194

Aile hukukundan doğan dava ve işlere bakmak üzere kurulan özel görevli mahkemedir. Boşanma, nafaka, velayet, mal rejimi tasfiyesi ve 6284 sayılı Kanun kapsamındaki tedbirler görev alanına girer; kurulmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla davaya bakar.

4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş Kanunu

Tarafların sözleşmeyle kararlaştırdıkları faizdir; anapara faizi ve temerrüt faizi için ayrı ayrı belirlenebilir. Adi işlerde sözleşmesel anapara faizi, yasal faiz oranının yüzde elli fazlasını aşamaz; ticari işlerde ise oran serbestçe kararlaştırılabilir, ancak bileşik faiz kural olarak yasaktır.

6098 sayılı TBK m.88, m.120; 3095 sayılı Kanun; 6102 sayılı TTK m.8-9

Akıl hastalığı nedeniyle işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış kişiye ceza verilmemesi; ancak güvenlik tedbirine hükmedilmesidir. Yönlendirme yeteneği azalmış ancak tamamen kalkmamış kişilerde ceza indirilir.

5237 sayılı TCK m.32, m.57

Uluslararası ticarette ithalatçının bankasının, satıcıya (lehtar) belgelerin akreditif şartlarına uygun ibrazı karşılığında ödeme yapmayı taahhüt ettiği ödeme ve teminat aracıdır. Türk hukukunda özel olarak düzenlenmemiş olup uygulamada ICC'nin UCP 600 kuralları esas alınır; havale ve vekâlet hükümleri kıyasen uygulanır.

UCP 600 (ICC Yeknesak Kurallar); 6098 sayılı TBK (kıyasen)

Bir davada davacı sıfatıyla yer alabilme, yani dava konusu hakkın sahibi olma durumudur (sıfat). Dava şartı olan taraf ehliyetinden farklıdır; sıfat yokluğu davanın esastan reddine yol açar. Davalı tarafı ilgilendiren yönü ise pasif husumet olarak adlandırılır.

6100 sayılı HMK m.50 vd. (bağlantılı)

Alacaklının, borçlunun rızasını aramaksızın alacağını yazılı bir sözleşmeyle üçüncü kişiye devretmesidir. Devir yazılı şekle tabidir; borçlu devri öğrenmeden önce eski alacaklıya iyiniyetle yaptığı ödemeyle borcundan kurtulur. Kanun, sözleşme veya işin niteliği devre engel olabilir.

6098 sayılı TBK m.183-194

Alacaklının, borçludan olan alacağının tahsiline karar verilmesini istediği eda davasıdır. Para alacaklarında alacaklı, alacağın miktarını tam olarak belirleyemiyorsa belirsiz alacak davası açabilir. Genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir; ticari davalarda asliye ticaret mahkemesi görevlidir.

6100 sayılı HMK m.105 vd.

Borç ilişkisinde borçludan bir edimi (verme, yapma veya yapmama) talep etme hakkına sahip olan taraftır. Alacak hakkı nisbi bir hak olup kural olarak yalnızca borçluya karşı ileri sürülebilir; alacaklı, ifa edilmeyen borç için cebri icra yollarına başvurabilir.

6098 sayılı TBK genel hükümler

Alacaklının, usulüne uygun olarak önerilen ifayı haklı bir sebep olmaksızın reddetmesi veya ifa için gerekli hazırlık fiillerini yapmaktan kaçınmasıdır. Borçlu bu durumda hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere tevdi hakkını kullanabilir veya sözleşmeden dönebilir.

6098 sayılı TBK m.106-110

Duruşmaların herkese açık yapılmasını öngören yargılama ilkesidir; yargıya güveni ve denetlenebilirliği sağlar. Genel ahlâk veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde ve çocuklara ilişkin yargılamalarda kapalılık kararı verilebilir.

Anayasa m.141; 5271 sayılı CMK m.182; 6100 sayılı HMK m.28

Sanık lehine yapılan kanun yolu başvurusu üzerine verilen bozma kararından sonra, yeni hükümde önceki cezadan daha ağır bir cezaya hükmedilememesidir (reformatio in peius yasağı). Yalnızca sanık veya onun lehine ilgililer tarafından başvurulmuş olması koşuluna bağlıdır.

5271 sayılı CMK m.307/5

Hukuk yargılamasında istinaf veya temyize yalnızca bir tarafın başvurması halinde, kanun yolu incelemesi sonucunda başvuranın aleyhine sonuç doğuracak şekilde hüküm kurulamamasıdır; taleple bağlılık ilkesinin kanun yolu aşamasındaki görünümüdür.

6100 sayılı HMK m.26 (taleple bağlılık); yerleşik içtihat

Hak sahibine, tek taraflı irade beyanıyla bir taşınmazı önceden kararlaştırılan bedelle satın alma yetkisi veren yenilik doğuran haktır. Sözleşmesi resmi şekle tabidir; tapuya şerh verildiğinde şerhte belirtilen süre içinde ve koşullarla her malike karşı ileri sürülebilir.

4721 sayılı TMK m.736; 6098 sayılı TBK m.238

Kambiyo senedinin arka yüzünde ciro için yer kalmaması halinde senede eklenen ve ciroların üzerine yazıldığı kâğıt parçasıdır. Alonj üzerine yapılan ciro ve aval, senet üzerine yapılmış gibi hüküm doğurur.

6102 sayılı TTK m.683, m.701

Asıl işverenden, işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde ya da asıl işin teknolojik uzmanlık gerektiren bölümlerinde iş alan ve işçilerini yalnızca bu işte çalıştıran işverendir. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı iş sözleşmesi ve toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur; muvazaalı ilişkide işçiler baştan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır.

4857 sayılı İş Kanunu m.2; Alt İşverenlik Yönetmeliği

Kiracının, kiraya verene zarar verecek bir değişikliğe yol açmamak koşuluyla kiralananı tamamen veya kısmen başkasına kiralamasıdır. Konut ve çatılı işyeri kiralarında alt kira, kiraya verenin yazılı rızasına bağlıdır.

6098 sayılı TBK m.322

Bir kişiden kan bağıyla türeyen çocuklar, torunlar ve devamı hısımlardır. Miras hukukunda birinci zümreyi oluşturur ve saklı pay sahibidir; altsoyun varlığı halinde ana-baba ve kardeşler mirasçı olamaz.

4721 sayılı TMK m.17, m.495, m.506

Devlete, il özel idarelerine ve belediyelere ait vergi, resim, harç, ceza ve benzeri asli ve fer'i alacaklardır. Tahsili özel bir kanunla, 6183 sayılı Kanunla düzenlenmiş olup ödeme emri, haciz, teminat isteme ve ihtiyati haciz gibi kendine özgü cebri tahsil usulleri içerir.

6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun

İşletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan iktisadi kıymetlerin değerinin, faydalı ömürleri boyunca gider yazılmak suretiyle itfa edilmesidir. Oranlar Hazine ve Maliye Bakanlığınca ilan edilen listelere göre uygulanır.

213 sayılı VUK m.313 vd.

Bir ticaret şirketinin kuruluşunda düzenlenen; ticaret unvanı, merkez, işletme konusu, sermaye, pay ve yönetim yapısı gibi temel unsurları içeren kurucu belgedir. Anonim şirkette 'esas sözleşme', limited şirkette 'şirket sözleşmesi' olarak adlandırılır; yazılı şekilde yapılıp imzaların ticaret sicili müdürlüğünde onaylanması gerekir.

6102 sayılı TTK m.339 vd., m.575 vd.

Yüklenicinin, bir yapıyı tüm imalat ve tesisatıyla kullanıma hazır şekilde tamamlayıp iş sahibine teslim etmeyi götürü veya birim fiyat esasıyla üstlendiği eser sözleşmesi uygulamasıdır. Kapsam dışı işler ek iş; öngörülmeyen zorunlu artışlar iş artışı hükümlerine tabidir.

6098 sayılı TBK m.470 vd.; 4735 sayılı Kanun (kamu ihaleleri)

Kadın işçinin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altı hafta çalıştırılmamasıdır; çoğul gebelikte doğum öncesi süreye iki hafta eklenir. Sağlık durumu uygunsa kadın işçi doğumdan önceki üç haftaya kadar çalışabilir ve kalan süre doğum sonrasına aktarılır. Bu dönemde SGK tarafından geçici iş göremezlik ödeneği ödenir.

4857 sayılı İş Kanunu m.74; 5510 sayılı Kanun m.18

Faiz ve diğer fer'i alacaklar dışında kalan asıl borç tutarıdır. Faiz anaparaya işletilir; kısmi ödemelerde ödeme, aksi kararlaştırılmadıkça önce faiz ve giderlere, sonra anaparaya mahsup edilir.

6098 sayılı TBK m.100

Devletin temel yapısını, organlarını, bunların işleyişini ve temel hak ve özgürlükleri düzenleyen en üst hukuk normudur. Kanunlar anayasaya aykırı olamaz; üstünlüğü, Anayasa Mahkemesince yapılan norm denetimiyle güvence altına alınır. Yürürlükteki 1982 Anayasası'nda en kapsamlı değişiklik 2017 referandumuyla yapılmıştır.

2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası

Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetleyen; bireysel başvuruları karara bağlayan ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan yüksek mahkemedir. On beş üyeden oluşur; kararları kesindir ve herkesi bağlar.

Anayasa m.146-153; 6216 sayılı Kanun

Görülmekte olan bir davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü mahkemenin Anayasaya aykırı görmesi ya da taraflardan birinin aykırılık iddiasını ciddi bulması halinde, konunun Anayasa Mahkemesine götürülmesidir. AYM beş ay içinde karar vermezse mahkeme davayı yürürlükteki hükme göre sonuçlandırır.

Anayasa m.152

Borçlanılan edimin bir anda ifa edilmesiyle sona eren sözleşmedir (örn. satış). Sürekli edimli sözleşmelerden ayrımı; dönme-fesih ayrımında, zamanaşımında ve tasfiye ilişkisinde önem taşır.

6098 sayılı TBK (genel sistem)

Evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi halinde evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılarak boşanmaya karar verilmesidir. Hâkimin tarafları bizzat dinlemesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin protokolü uygun bulması zorunludur.

4721 sayılı TMK m.166/3

Düzensiz göçmenlerin, sınır dışı kararının icrası yerine destek programları kapsamında ülkelerine gönüllü dönüşünün sağlanmasıdır; Göç İdaresi Başkanlığı koordinasyonunda yürütülür.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.60/A

Sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan olağanüstü ve öngörülemeyen değişiklikler nedeniyle edimler arası dengenin aşırı bozulması halinde, sözleşmenin hâkim kararıyla yeni koşullara uyarlanmasıdır. Kira bedelinin uyarlanması davası bunun tipik uygulamasıdır.

6098 sayılı TBK m.138, m.344/son

Sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından yalnızca malvarlığıyla sorumlu bulunan sermaye şirketidir. Pay sahipleri yalnızca taahhüt ettikleri sermaye payları ile şirkete karşı sorumludur. Asgari esas sermayesi 250.000 TL'dir (kayıtlı sermaye sisteminde başlangıç sermayesi 500.000 TL); genel kurul ve yönetim kurulu zorunlu organlarıdır.

6102 sayılı TTK m.329 vd.

Gümrük gözetimi altındaki eşyanın konulduğu, gümrük vergilerinin ödenmesinin ertelendiği genel veya özel depolama yerleridir. Antrepo işleticiliği izne tabidir; eşyanın antrepo rejimi altında kalış süresi ve sorumluluklar Gümrük Kanunu'nda düzenlenmiştir.

4458 sayılı Gümrük Kanunu m.93 vd.

Bir ülkede düzenlenen resmi belgenin, başka bir taraf ülkede diplomatik onay aranmaksızın geçerli kabul edilmesini sağlayan tasdik şerhidir. 1961 tarihli Lahey Sözleşmesi'ne dayanır; Türkiye'de idari belgelerde valilik ve kaymakamlıklar, adli belgelerde adalet komisyonları yetkilidir.

1961 Lahey Sözleşmesi (Yabancı Resmî Belgelerin Tasdiki Mecburiyetinin Kaldırılması)

Arabuluculuk faaliyeti sonunda; anlaşma, anlaşamama veya sürecin başka nedenle sona ermesini belgeleyen tutanaktır. Dava şartı arabuluculukta anlaşamama tutanağının dava dilekçesine eklenmesi zorunludur; anlaşma belgesi icra edilebilirlik şerhiyle veya taraf ve avukat imzalarıyla ilam niteliği kazanabilir.

6325 sayılı Kanun m.17-18

Mahkemenin, yargılamanın yürütülmesine ilişkin olarak verdiği ve davayı esastan sonuçlandırmayan kararlardır (delil toplanması, bilirkişi görevlendirilmesi, tanık dinlenmesi vb.). Kural olarak tek başına kanun yoluna götürülemez; nihai kararla birlikte denetlenir ve hâkim ara karardan dönebilir.

6100 sayılı HMK (genel sistem)

Tarafların, bir uyuşmazlığı tarafsız ve bağımsız üçüncü kişi (arabulucu) yardımıyla müzakere ederek çözmelerini sağlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. İş, ticari ve tüketici uyuşmazlıklarının önemli bölümünde dava şartıdır; anlaşma belgesi ilam niteliğinde belge gücü kazanabilir.

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3; 6102 sayılı TTK m.5/A

Sermaye piyasasında alım satıma aracılık, halka arza aracılık, portföy yönetimi gibi yatırım hizmetlerini yürütmek üzere SPK'dan yetki belgesi almış anonim şirketlerdir. Faaliyetleri Sermaye Piyasası Kanunu ve SPK düzenlemelerine tabidir; yatırım kuruluşları üst başlığı altında yer alır.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m.37 vd.

Suç delillerinin elde edilmesi veya şüphelinin yakalanması amacıyla konut, işyeri, üst ve eşyada arama yapılmasına imkân veren koruma tedbiridir. Kural olarak hâkim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılır. Konutta gece vakti arama kural olarak yapılamaz.

5271 sayılı CMK m.116-134; Anayasa m.20-21

Ödünç verenin bir şeyin karşılıksız olarak kullanılmasını ödünç alana bırakmayı, ödünç alanın da o şeyi kullandıktan sonra geri vermeyi üstlendiği sözleşmedir. Kullanım hakkı sözleşmeyle veya işin niteliğiyle sınırlıdır; ödünç alan olağan bakım giderlerine katlanır.

6098 sayılı TBK m.379-385

Kamunun, arsa ve konut üretimi yoluyla planlı kentleşmeyi sağlamak amacıyla arazi edinip altyapılı arsa üretmesidir; bu görev günümüzde ağırlıklı olarak TOKİ tarafından yürütülmektedir.

1164 sayılı Arsa Üretimi ve Değerlendirilmesi Hakkında Kanun; 2985 sayılı Toplu Konut Kanunu

Kat mülkiyetinde, anagayrimenkulün arsasının bağımsız bölümlere tahsis edilen ortak mülkiyet payıdır. Bağımsız bölümlerin değeriyle orantılı olarak belirlenmesi zorunludur; orantısızlık halinde arsa payının düzeltilmesi davası açılabilir. Kentsel dönüşümde karar yeter sayıları arsa payı çoğunluğuna göre hesaplanır.

634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu m.2-3; 6306 sayılı Kanun

Arsa sahibinin arsa paylarının bir bölümünü devretmeyi, yüklenicinin ise arsa üzerinde bağımsız bölümler inşa edip bir kısmını arsa sahibine teslim etmeyi üstlendiği karma sözleşmedir. Taşınmaz devri taahhüdü içerdiğinden resmi şekilde (noter veya tapu) yapılması gerekir; uygulamada 'kat karşılığı inşaat sözleşmesi' olarak bilinir.

6098 sayılı TBK m.470 vd. (eser); 4721 sayılı TMK m.706; Noterlik Kanunu m.60

İhale konusu işler ile özel bina inşaatlarında, işin yürütümü için gerekli asgari işçilik tutarının SGK'ya bildirilmiş olmasının denetlenmesidir. Eksik bildirim halinde fark prim, gecikme cezası ve idari yaptırımlar uygulanır; ilişiksizlik belgesi bu incelemeye bağlıdır.

5510 sayılı Kanun m.85

İşçilere normal bir çalışma günü karşılığı ödenen ve işçinin zorunlu ihtiyaçlarını asgari düzeyde karşılamaya yetecek ücretin alt sınırıdır. Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir; altında ücret kararlaştırılamaz ve emredici niteliktedir.

4857 sayılı İş Kanunu m.39; Asgari Ücret Yönetmeliği

İşyerinde mal veya hizmet üretimine ilişkin asıl işi yürüten ve alt işverene iş veren işverendir. Alt işverenin işçilerine karşı, onların iş sözleşmesinden ve toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işverenle birlikte (müteselsilen) sorumludur.

4857 sayılı İş Kanunu m.2

Sözleşmenin yapıldığı sırada öngörülemeyen olağanüstü bir durumun borçlu aleyhine ifayı aşırı ölçüde güçleştirmesi halinde, borçlunun hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını, mümkün değilse dönme/fesih hakkını kullanabilmesidir. Ahde vefa ilkesinin dürüstlük kuralına dayanan istisnasıdır; döviz kurundaki olağanüstü artışlar ve pandemi uygulamada tipik örneklerdir.

6098 sayılı TBK m.138

2017 Anayasa değişikliğiyle askeri mahkemeler (disiplin mahkemeleri hariç) kaldırılmış; asker kişilerin suçlarına ilişkin davalar adli yargıya devredilmiştir. Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi de bu değişiklikle son bulmuştur.

Anayasa m.145 (2017 değişikliği - 6771 sayılı Kanun)

Kanuni greve katılan veya lokavta uğrayan işçilerin iş sözleşmelerinden doğan hak ve borçların, grev ve lokavt süresince askıda kalmasıdır. Bu dönemde işçi ücrete hak kazanmaz; işveren de kural olarak işçi çalıştıramaz ve sözleşmeyi bu sebeple feshedemez.

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.67

Görülmekte olan bir davanın konusu üzerinde hak iddia eden üçüncü kişinin, her iki tarafa karşı aynı mahkemede ayrı bir dava açmasıdır. Fer'i müdahaleden farklı olarak müdahil bağımsız bir taraf konumundadır; asli müdahale davası ile asıl dava birlikte görülebilir.

6100 sayılı HMK m.65

Sulh ceza hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin görevi dışında kalan ceza davalarına bakan genel görevli ceza mahkemesidir; tek hâkimlidir. Ceza yargılamasında dava yükünün büyük bölümünü üstlenir.

5235 sayılı Kanun m.11

Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarla, şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli genel hukuk mahkemesidir; sulh hukuk mahkemesinin görevi dışında kalan tüm işlere bakar. Tek hâkimlidir.

6100 sayılı HMK m.2; 5235 sayılı Kanun m.6

Ticari davalar ile ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakan özel görevli mahkemedir. Belirli miktarın üzerindeki ve kanunda sayılan davalarda heyet halinde, diğerlerinde tek hâkimle çalışır; kurulmadığı yerlerde asliye hukuk mahkemesi ticaret mahkemesi sıfatıyla görev yapar.

6102 sayılı TTK m.4-5; 5235 sayılı Kanun

Milletlerarası özel hukukta, Türk kanunlar ihtilafı kurallarının yetkili kıldığı yabancı hukukun kendi kanunlar ihtilafı kurallarının başka bir hukuka yollama yapmasıdır. MÖHUK uyarınca yabancı hukukun kanunlar ihtilafı kuralları yalnızca kişinin hukuku ve aile hukukuna ilişkin ihtilaflarda dikkate alınır (iade atfı ve devam eden atıf).

5718 sayılı MÖHUK m.2/3

Kanunda özel olarak düzenlenmemiş; tarafların sözleşme özgürlüğü çerçevesinde oluşturduğu sözleşmelerdir. Karma, birleşik ve kendine özgü (sui generis) sözleşmeler olarak sınıflandırılır; franchise, factoring dışı bazı finansman modelleri ve arsa payı karşılığı inşaat tipik örneklerdir.

6098 sayılı TBK m.26-27 (sözleşme özgürlüğü)

Kambiyo senetlerinde (poliçe, bono, çek) senet bedelinin ödenmesini kısmen veya tamamen güvence altına alan kambiyo taahhüdüdür. 'Aval içindir' ibaresi veya senet yüzüne atılan imzayla verilir; aval veren, kimin için taahhütte bulunmuşsa onun gibi sorumlu olur ve sorumluluğu bağımsızdır.

6102 sayılı TTK m.700-702

Bir sözleşmenin ifasından önce, ileride doğacak alacağa mahsuben yapılan ön ödemedir. İş hukukunda işveren, işçinin zorunlu ihtiyacı halinde hakkaniyet gereği avans vermekle yükümlüdür; eser sözleşmelerinde ise hakediş öncesi ödeme aracı olarak kullanılır.

6098 sayılı TBK m.406

Yargının kurucu unsurlarından olan bağımsız savunmayı serbestçe temsil eden, hukuki bilgi ve tecrübelerini adalet hizmetine tahsis eden kamu hizmeti görevlisi ve serbest meslek mensubudur. Hukuk fakültesi mezuniyeti, staj ve baro levhasına yazılma koşullarına tabidir; avukatlık tekelinin kapsamı Avukatlık Kanunu'nda düzenlenmiştir.

1136 sayılı Avukatlık Kanunu

Avukatın hukuki yardımının karşılığı olan meblağ veya değerdir; sözleşmeyle belirlenen akdi vekâlet ücreti ile yargılama gideri olarak karşı tarafa yükletilen ve avukata ait olan karşı vekâlet ücreti birbirinden farklıdır. Ücret, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesinin altında kararlaştırılamaz; dava değerinin belli oranını aşan üst sınırlar da kanunda düzenlenmiştir.

1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.163-166; Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi

Veri sorumlusunun, kişisel verileri elde ederken ilgili kişiye; kimliğini, işleme amacını, aktarım yapılacak alıcıları, toplama yöntemini ve hukuki sebebi ile ilgili kişinin haklarını bildirme zorunluluğudur. Yükümlülüğe aykırılık idari para cezası yaptırımına tabidir.

6698 sayılı KVKK m.10-11

Sözleşmede belirlenen süre içinde başlamaması veya taahhüt edilen özellikleri taşımaması nedeniyle tüketicinin makul beklentilerini karşılamayan hizmettir. Tüketici; hizmetin yeniden görülmesi, bedel indirimi, ücretsiz onarım veya sözleşmeden dönme haklarından birini kullanabilir.

6502 sayılı TKHK m.13-16

Tüketiciye teslim anında, taraflarca kararlaştırılmış örnek ya da modele uygun olmaması veya objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan maldır. Tüketici; dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim haklarına sahiptir; satıcı, kural olarak teslimden itibaren iki yıl süreyle sorumludur.

6502 sayılı TKHK m.8-12

Kişinin fiillerinin sebep ve sonuçlarını anlayabilme ve buna uygun davranabilme yeteneğidir. Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk gibi sebeplerle akla uygun biçimde davranma yeteneğinden yoksun olmayan herkes ayırt etme gücüne sahip sayılır; fiil ehliyetinin temel koşuludur.

4721 sayılı TMK m.13

Sosyal güvenlik sisteminde emekli aylığının hesaplanmasında, ortalama aylık kazancın hangi oranda aylığa dönüştürüleceğini belirleyen katsayıdır. Prim ödeme gün sayısına bağlı olarak artar; 5510 sayılı Kanun döneminde her 360 gün için %2 olarak uygulanır.

5510 sayılı Kanun m.29

Kişilere eşya üzerinde doğrudan hâkimiyet sağlayan ve herkese karşı ileri sürülebilen mutlak haklardır. Mülkiyet ile sınırlı ayni haklar (irtifak, taşınmaz yükü, rehin) olmak üzere ikiye ayrılır; sınırlı sayı (numerus clausus) ilkesine tabidir.

4721 sayılı TMK m.683 vd.

Ayni hakların yalnızca kanunda öngörülen tip ve içerikte kurulabilmesi ilkesidir. Taraflar sözleşme özgürlüğüne dayanarak kanunda olmayan yeni bir ayni hak türü yaratamaz; bu ilke tapu sicilinin güvenilirliğinin temelidir.

4721 sayılı TMK (eşya hukuku sistemi)

Şirkete nakit dışında konulan; taşınmaz, taşınır, fikri mülkiyet hakları gibi para ile değerlendirilebilen ve devrolunabilen değerlerdir. Üzerinde sınırlı ayni hak, haciz veya tedbir bulunmayan değerler ayni sermaye olabilir; değerleme, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesince atanan bilirkişilerce yapılır. Hizmet edimleri ve vadesi gelmemiş alacaklar sermaye olamaz.

6102 sayılı TTK m.342-343, m.581

Ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddî biçimde tehlikeye düştüğü sürece eşlerden birinin ayrı yaşayabilmesidir. Ayrı yaşama haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, tedbir nafakası ve konut/eşya kullanımı gibi önlemlere karar verir.

4721 sayılı TMK m.197

Dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmemesini emreden temel ilkedir. İş hukukunda eşit davranma ilkesine aykırılık, işçiye dört aya kadar ücreti tutarında ayrımcılık tazminatı hakkı verir; TCK m.122'de nefret ve ayrımcılık suç olarak düzenlenmiştir.

Anayasa m.10; 4857 sayılı İş Kanunu m.5; 5237 sayılı TCK m.122; 6701 sayılı TİHEK Kanunu

Tarafların en çok belirli bir tarihe kadar sürecek, ancak bu tarihten önce bildirimli fesihle sona erdirilebilecek şekilde yaptıkları iş sözleşmesidir. Yargıtay uygulamasında azami süreli sözleşmeler kural olarak belirsiz süreli sözleşme hükümlerine tabi tutulur.

4857 sayılı İş Kanunu m.11; Yargıtay içtihatları

Vekâlet verenin, vekâlet sözleşmesini tek taraflı irade beyanıyla sona erdirmesidir. Vekâlet ilişkisi güven esasına dayandığından her iki taraf sözleşmeyi her zaman sona erdirebilir; ancak uygun olmayan zamanda azil, karşı tarafın zararının giderilmesini gerektirir.

6098 sayılı TBK m.512

Anonim şirketlerde sermayenin en az onda birini (halka açık şirketlerde yirmide birini) temsil eden pay sahiplerine tanınan haklardır. Genel kurulu toplantıya çağırma, gündeme madde ekletme, özel denetim isteme ve haklı sebeple feshi dava etme gibi yetkileri kapsar.

6102 sayılı TTK m.411-412, m.439, m.531

Suç işleme kararı olmayan bir kişide suç işleme kararının oluşturulmasıdır; suça iştirak şekillerindendir. Azmettiren, işlenen suçun cezası ile cezalandırılır; üstsoy-altsoy ilişkisi veya çocukların azmettirilmesi cezayı artırır.

5237 sayılı TCK m.38

Âdet, toplumda uzun süreden beri sürekli ve yaygın olarak uygulanması nedeniyle bağlayıcılık kazanan sosyal davranış kurallarıdır. Hukukta ise, kanunun açıkça atıf yaptığı veya hukuk boşluğunun bulunduğu hâllerde uygulanabilen ve toplum tarafından uyulması zorunlu kabul edilen yerleşik uygulamaları ifade eder.

Babalık davası, evlilik dışında doğan bir çocuk ile biyolojik baba arasında soybağının mahkeme kararıyla kurulmasını sağlamak amacıyla açılan davadır. Bu dava, çocuk ile baba arasında hukuki soybağını tesis eder ve çocuğun miras, nafaka, velayetle bağlantılı hakları ile diğer kişisel haklarının korunmasını sağlar. Anne ve çocuk tarafından açılabilir. Belirli koşullarda kayyım da çocuğu temsilen dava açabilir. Görevli mahkeme Aile Mahkemesidir. Davada DNA incelemesi başta olmak üzere her türlü bilimsel ve hukuki delilden yararlanılabilir. Mahkemenin babalığa karar vermesiyle çocuk ile baba arasında doğumdan itibaren geçerli olmak üzere soybağı kurulmuş olur. Babalık davasıyla birlikte veya ayrı olarak iştirak nafakası ve doğum giderleri gibi bazı talepler de ileri sürülebilir.

4721 sayılı TMK m.429

Türk Medeni Kanunu'na göre, çocuğun evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden itibaren üç yüz gün içinde doğması hâlinde kocanın baba sayılacağına ilişkin kanuni karinedir. Bu karine sayesinde, belirtilen süre içinde doğan çocuğun babasının koca olduğu kabul edilir ve ayrıca babalığın ispat edilmesine gerek kalmaz. Ancak bu karine soybağının reddi davası ile çürütülebilir.

4721 sayılı TMK m.429

Kat mülkiyetine konu olan anagayrimenkulün ayrı ayrı ve başlı başına kullanılmaya elverişli, tapu kütüğünde bağımsız mülkiyet konusu olan daire, dükkân, büro gibi bölümleridir. Her bağımsız bölüm arsa payı ve ortak yerlerle bağlantılıdır ve tek başına devredilebilir.

634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu m.1-2

Kat mülkiyeti veya kat irtifakına konu bir taşınmazdaki bağımsız bölümlerin konumunu, sınırlarını, eklentilerini, numaralarını ve ortak alanlarla ilişkisini gösteren, mimari projeye uygun olarak hazırlanan plandır. Bu plan, bağımsız bölümlerin hukuki ve fiilî durumunun belirlenmesine yardımcı olur ve kat mülkiyetine ilişkin işlemlerde esas alınır.

İşletmelerin finansal tablolarının, Türkiye Denetim Standartlarına uygun olarak yetkili bağımsız denetçilerce denetlenip görüş bildirilmesidir. Denetime tabi şirketler Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenen ölçütlere (aktif toplam, net satış hasılatı, çalışan sayısı) göre saptanır; gözetim ve yetkilendirme KGK'ya aittir.

6102 sayılı TTK m.397 vd.; 660 sayılı KHK

Belirli bir kamu hizmeti veya ekonomik sektörün düzenlenmesi ve denetlenmesi amacıyla kanunla kurulan, idari ve mali özerkliğe sahip, görevlerini yerine getirirken siyasi otoritelerden bağımsız hareket eden kamu tüzel kişisidir. Bu kurumlar; rekabetin korunması, piyasanın düzenlenmesi, tüketicinin korunması ve belirli sektörlerin etkin şekilde denetlenmesi amacıyla faaliyet gösterir.

Bağışlama, bağışlayanın malvarlığından bir değeri, karşılıksız olarak bağışlanana kazandırmayı üstlendiği veya devrettiği, iki tarafa borç yükleyen bir sözleşmedir. Bağışlamanın geçerli olabilmesi için bağışlayanın bağışlama iradesi ile bağışlananın kabulü gerekir.

Bağışlayanın sağlararası sonuç doğurmak üzere, malvarlığından bağışlanana karşılıksız kazandırmada bulunduğu sözleşmedir. Taşınır bağışlama vaadi yazılı şekle, taşınmaz bağışlaması resmi şekle tabidir; elden bağışlama şekle bağlı değildir. Kanunda sayılan hallerde (ağır suç, yükümlülüklere aykırılık vb.) bağışlama geri alınabilir.

6098 sayılı TBK m.285-298

İç sularda ve kabotaj hattında kullanılan ticari veya özel amaçlı gemi, tekne ve diğer deniz araçlarının kayıt altına alındığı resmî sicildir. Bu kütük, deniz araçlarının kimlik ve mülkiyet bilgilerinin tespit edilmesini, izlenmesini ve hukuki güvenliğin sağlanmasını amaçlar.

Bir gemi veya deniz aracının idari bakımdan bağlı bulunduğu ve sicil kayıtlarında gösterilen resmî limandır. Bu liman, geminin fiilen sürekli bulunduğu liman olmak zorunda değildir; geminin kayıtlı olduğu limanı ifade eder.

Sözleşme kurulurken taraflardan birinin diğerine verdiği ve sözleşmenin kurulduğuna kanıt oluşturan paradır. Aksi kararlaştırılmadıkça esas alacaktan düşülür; cayma parasından farklı olarak sözleşmeden dönme hakkı vermez.

6098 sayılı TBK m.177

Bağlantılı suç, aralarında hukuki veya fiilî ilişki bulunan, aynı kişi tarafından veya birden fazla kişi tarafından birlikte işlenen ya da biri diğerini hazırlayan, kolaylaştıran, gizleyen veya sonucundan yararlanmayı amaçlayan suçlardır. Bu bağlantı nedeniyle suçlar, ceza yargılamasında birlikte soruşturulabilir ve kovuşturulabilir.

Aralarında konu, sebep veya taraf yönünden ilişki bulunan ya da biri hakkında verilecek hükmün diğer davayı etkileyebileceği davalardır. Bu tür davaların birlikte görülmesi, çelişkili kararların önlenmesi ve usul ekonomisinin sağlanması amacıyla mümkündür.

6100 sayılı HMK

Bağlı hareketli suç, kanunda suçun oluşabilmesi için belirli bir hareketin veya kanunda gösterilen hareketlerden birinin yapılmasının zorunlu olduğu suçtur. Fail, suçu ancak kanunda öngörülen hareketi gerçekleştirerek işleyebilir; bunun dışındaki davranışlarla suç oluşmaz.

Bir mal veya hizmetin satın alınmasının finansmanı amacıyla verilen ve belirli bir satış sözleşmesiyle ekonomik birlik oluşturan tüketici kredisidir. Bu kredi türünde kredi sözleşmesi ile mal veya hizmet satış sözleşmesi arasında hukuki ve ekonomik bir bağlantı bulunur.

Genel idare içinde yer alan, bir bakanlığın hizmet ve görev alanına giren belirli kamu hizmetlerini yürütmek amacıyla kurulan ve bakanlıkla özel bir bağlılık ilişkisi bulunan kamu kurum ve kuruluşudur.

Bağlı ortaklık, sermayesinin yarısından fazlası bir iktisadi devlet teşekkülü veya kamu iktisadi teşebbüsüne ait olan ve ona bağlı olarak faaliyet gösteren işletme veya şirketlerdir.

Bir ticaret şirketinin, doğrudan veya dolaylı olarak başka bir ticaret şirketinin (hâkim şirket) hâkimiyeti altında bulunması durumudur; şirketler topluluğu hukukunun temel kavramıdır. Hâkimiyetin hukuka aykırı kullanılması halinde bağlı şirketin kaybının denkleştirilmesi gerekir.

6102 sayılı TTK m.195 vd.

Fikir ve sanat eserlerinin izinsiz çoğaltılmasını önlemek amacıyla, eser nüshalarına yapıştırılması zorunlu güvenlik etiketidir. Kitap ve müzik/film taşıyıcı materyallerinde zorunludur; bandrol yükümlülüğüne aykırılık cezai yaptırıma bağlanmıştır.

5846 sayılı FSEK m.81

Bankanın, muhataba karşı lehtarın bir edimini yerine getirmemesi riskini üstlendiği ve ilk talepte ödeme kaydı içerebilen garanti sözleşmesi niteliğindeki taahhüdüdür. Kefaletten farklı olarak bağımsız (fer'i olmayan) bir borçtur; kamu ihalelerinde geçici ve kesin teminat olarak yaygın kullanılır.

6098 sayılı TBK m.128 (garanti); Yargıtay içtihatları; 4734 sayılı Kanun m.34

Başkasına ait banka veya kredi kartının izinsiz kullanılması, sahte kart üretilmesi ya da sahte kartla yarar sağlanmasını cezalandıran suç tipidir. Kartın hukuka aykırı ele geçirilme biçimine göre ayrıca hırsızlık veya dolandırıcılık gündeme gelmez; özel düzenleme uygulanır.

5237 sayılı TCK m.245

Bankaların, müşterilerine ait ve müşteri ilişkisi kapsamında edindikleri bilgilerin gizliliğini koruma yükümlülüğüdür. Sır saklama yükümlülüğüne aykırılık hem idari hem cezai yaptırıma tabidir; bilgi paylaşımı ancak kanunla yetkili kılınan merciler ile müşterinin talebi/izni çerçevesinde mümkündür.

5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.73, m.159

Avukatlık mesleğine mensup olanların katıldığı, kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur. Avukatların levhaya yazılması, disiplin işlemleri, adli yardım ve CMK görevlendirmeleri baroların görev alanındadır; üst kuruluş Türkiye Barolar Birliği'dir.

1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.76 vd.

Haber, düşünce ve kanaatlerin basın yoluyla serbestçe açıklanıp yayılabilmesini güvence altına alan temel haktır; sansür yasağını içerir. Sınırlanması ancak Anayasa'daki sebeplerle ve ölçülülük ilkesine uygun olarak mümkündür; süreli-süresiz yayınlara ilişkin usul Basın Kanunu'nda düzenlenmiştir.

Anayasa m.28-32; 5187 sayılı Basın Kanunu

Her tacirin, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde tedbirli, öngörülü ve sağduyulu bir iş insanı gibi hareket etme yükümlülüğüdür. Tacirin objektif özen ölçüsünü belirler; tacir bu nedenle kural olarak ekonomik güçlük ve öngörülebilir risklere dayanarak sorumluluktan kurtulamaz.

6102 sayılı TTK m.18/2

Asliye ceza mahkemelerinde, adli para cezası ve/veya üst sınırı iki yıla kadar hapis gerektiren suçlarda duruşma yapılmaksızın dosya üzerinden yürütülebilen yargılama usulüdür. Mahkûmiyet halinde ceza dörtte bir oranında indirilir; itiraz üzerine genel hükümlere göre duruşmalı yargılama yapılır.

5271 sayılı CMK m.251-252

Sulh hukuk mahkemelerinde ve kanunda sayılan iş, dava ve işlerde uygulanan; dilekçeler aşamasının dava ve cevap dilekçesiyle sınırlı olduğu hızlandırılmış yargılama usulüdür. İddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı dava açılması/cevap dilekçesiyle başlar; ön inceleme ve tahkikat kural olarak daha yoğun tek aşamada yürütülür.

6100 sayılı HMK m.316-322

Sağlayıcının ürünlerini sürekli biçimde satmak üzere bayiye tanıdığı yetkiye dayanan, çerçeve nitelikli ve isimsiz (atipik) sürekli borç ilişkisidir. Tek satıcılık ve franchise ile benzerlik gösterir; sona ermede uygun hallerde denkleştirme istemi (portföy tazminatı) kıyasen gündeme gelebilir.

6102 sayılı TTK m.122 (kıyasen); TBK genel hükümler

Bir suça ilişkin delil elde etmek amacıyla şüpheli, sanık veya diğer kişilerin vücudu üzerinde iç veya dış muayene yapılması ya da vücuttan örnek alınmasıdır. İç beden muayenesi kural olarak hâkim veya mahkeme kararıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcı kararıyla yapılır; savcı kararı 24 saat içinde hâkim onayına sunulur.

5271 sayılı CMK m.75-76

Haksız fiil sonucu kişinin vücut bütünlüğünün ihlalinden doğan zarardır; tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıpları kapsar. Ağır bedensel zararda zarar görenin yakınlarına da manevi tazminat ödenebilir.

6098 sayılı TBK m.54, m.56

Borçlunun sorumlu tutulamayacağı, öngörülemeyen ve kaçınılamayan olaydır; mücbir sebepten yoğunluk derecesiyle ayrılır. Kusursuz sorumluluk halleri saklı kalmak üzere, beklenmedik hâlden doğan zarara kural olarak malik/hak sahibi katlanır.

6098 sayılı TBK genel hükümler; Yargıtay içtihatları

Görülmekte olan bir davanın çözümünün, başka bir mahkemenin veya merciin görev alanına giren bir sorunun çözümüne bağlı olması halinde, o sorunun sonuçlanmasının beklenmesidir. Örneğin ceza davasının sonucunun hukuk davasında beklenmesi ya da Anayasa Mahkemesine yapılan itiraz başvurusu.

6100 sayılı HMK m.165

Uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler ve benzeri bilgi taşıyıcılarıdır. Senet, belgenin kesin delil gücüne sahip nitelikli türüdür.

6100 sayılı HMK m.199

Resmi veya özel bir belgenin sahte olarak düzenlenmesi, gerçek bir belgenin başkalarını aldatacak şekilde değiştirilmesi veya sahte belgenin kullanılmasıdır. Resmi belgede sahtecilik daha ağır cezayı gerektirir; kamu görevlisinin görevi gereği düzenlediği belgede sahteciliği nitelikli haldir.

5237 sayılı TCK m.204-212

Belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak yazılı yapılan iş sözleşmesidir. Esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste (zincirleme) yapılamaz; aksi halde başından itibaren belirsiz süreli sayılır. Süre sonunda kendiliğinden sona erer ve kural olarak kıdem tazminatı doğurmaz.

4857 sayılı İş Kanunu m.11

Davanın açıldığı tarihte alacağın miktarını tam ve kesin olarak belirlemesinin davacıdan beklenemediği hallerde, asgari bir tutar gösterilerek açılan ve miktarın yargılama sırasında artırılabildiği dava türüdür. Zamanaşımı, alacağın tamamı için davanın açıldığı tarihte kesilir; işçilik alacaklarında yaygın uygulanır.

6100 sayılı HMK m.107

İş ilişkisinin bir süreye bağlı olarak yapılmadığı sözleşme türüdür; iş hukukunda asıl olan budur. Feshinde bildirim sürelerine uyulması gerekir; iş güvencesi hükümleri ve kıdem/ihbar tazminatı rejimi esas olarak bu sözleşme tipi üzerine kuruludur.

4857 sayılı İş Kanunu m.11, m.17 vd.

Yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, suçun sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması, kast veya taksirin bulunmaması, hukuka uygunluk nedeninin varlığı ya da suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması hallerinde verilen hükümdür. Beraat eden sanık, haksız koruma tedbirleri nedeniyle tazminat isteyebilir.

5271 sayılı CMK m.223/2

Mükellefin vergiye ilişkin matrah ve diğer bilgileri vergi dairesine bildirdiği belgedir. Beyan esası Türk vergi sisteminin temelidir; süresinde verilmeyen veya eksik verilen beyannameler vergi ziyaı cezası ve usulsüzlük yaptırımlarına yol açabilir. Günümüzde beyannameler ağırlıklı olarak elektronik ortamda verilir.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.25 vd.

Kambiyo senedinin, lehtar belirtilmeksizin yalnızca imza atılmak suretiyle devredilmesidir. Beyaz ciroyla senedi devralan hamil, senedi kendi adını yazarak veya yeniden beyaz ciroyla ya da sadece teslimle devredebilir.

6102 sayılı TTK m.683-684

Hükümlünün cezasının tamamını infaz ederek koşullu salıverilme gibi bir denetim yükümlülüğü olmaksızın serbest bırakılmasıdır. Bihakkın tahliye tarihi, cezanın tam infaz tarihini ifade eder ve koşullu salıverilme tarihinden sonra gelir.

5275 sayılı Kanun (infaz sistemi)

İşlemiş faizin anaparaya eklenerek toplam üzerinden yeniden faiz yürütülmesidir. Türk hukukunda kural olarak yasaktır; yalnızca kanunda öngörülen sınırlı ticari istisnalarda (ör. cari hesap, tacirler arası ödünç) geçerli olabilir. Tüketici işlemlerinde bileşik faiz uygulanamaz.

3095 sayılı Kanun m.3; 6102 sayılı TTK m.8; 6098 sayılı TBK m.121

Herkesin, kamu kurum ve kuruluşlarının faaliyetlerine ilişkin bilgi ve belgelere erişimini güvence altına alan haktır. Başvurulara kural olarak 15 iş günü içinde yanıt verilir; devlet sırrı, ticari sır ve özel hayata ilişkin istisnalar saklıdır. Ret kararlarına karşı Bilgi Edinme Değerlendirme Kuruluna itiraz mümkündür.

4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu

Kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın, neticenin meydana gelmesi halidir; taksirli suçlarda cezayı üçte birden yarısına kadar artırır. Olası kasttan farkı, failin neticeyi kabullenmemesi ve gerçekleşmeyeceğine güvenmesidir.

5237 sayılı TCK m.22/3

Çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hallerde mahkemece görüşüne başvurulan uzmandır. Hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz; bilirkişiler bölge kurullarınca tutulan listelere kayıtlıdır ve raporları hâkimi bağlamaz, takdiri delildir.

6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu; 6100 sayılı HMK m.266 vd.; 5271 sayılı CMK m.62 vd.

Bilirkişinin, görevlendirme kapsamındaki teknik inceleme sonuçlarını gerekçeleriyle sunduğu yazılı değerlendirmedir. Taraflar rapora karşı itirazlarını sunabilir; mahkeme ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi yaptırabilir. Rapor hâkimi bağlamaz ancak hükme esas alınıyorsa gerekçede tartışılması gerekir.

6100 sayılı HMK m.279-282

Bilişim sistemine hukuka aykırı girme, sistemi engelleme veya bozma, verileri yok etme ya da değiştirme ve banka/kredi kartlarının kötüye kullanılması gibi bilişim alanında işlenen suçlardır. TCK'nın Onuncu Bölümünde düzenlenmiştir; bilişim sisteminin araç olarak kullanılması dolandırıcılık ve hırsızlıkta nitelikli hal oluşturur.

5237 sayılı TCK m.243-246

Bir binanın veya diğer yapı eserlerinin yapımındaki bozukluklardan ya da bakımındaki eksikliklerden doğan zarardan malikin kusursuz sorumlu olmasıdır. Malik, zarara sebep olan üçüncü kişilere rücu edebilir; intifa ve oturma hakkı sahipleri bakım eksikliğinden malikle birlikte sorumludur.

6098 sayılı TBK m.69-70

Anayasada güvence altına alınmış, AİHS kapsamındaki temel hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilen kişilerin, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurmasıdır. Başvuru, kural olarak yolların tüketildiğinin öğrenilmesinden itibaren 30 gün içinde yapılır; ihlal kararı yeniden yargılama veya tazminat sonucu doğurabilir.

Anayasa m.148; 6216 sayılı Kanun m.45 vd.

Bireylerin çalışma yaşamlarında yaptıkları tasarrufları uzun vadeli yatırıma yönlendirerek emeklilik döneminde ek gelir sağlamayı amaçlayan, gönüllü katılıma ve devlet katkısına dayalı özel emeklilik sistemidir. Belirli koşullardaki çalışanlar için otomatik katılım uygulaması da mevcuttur; fonlar Takasbank nezdinde saklanır.

4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu

Nafaka yükümlüsünün ödemediği geçmiş dönem nafaka borçlarının toplamıdır. Birikmiş nafaka alacağı adi alacak niteliğinde olup icra takibine konu edilebilir; buna karşılık aylık cari nafakanın ödenmemesi, icra takibi koşuluyla tazyik hapsi yaptırımına yol açabilir.

2004 sayılı İİK m.344; 4721 sayılı TMK nafaka hükümleri

İcra ve İflas Kanunu’na göre, borçlunun üçüncü kişilerde bulunan para, alacak veya diğer haklarının haczedildiğini üçüncü kişiye bildiren haciz ihbarnamesidir. Üçüncü kişiye, borçluya olan borcunu artık borçluya ödememesi ve haczedilen şeyi icra dairesine teslim etmesi bildirilir. Tebliğden itibaren 7 gün içinde itiraz etmezse, borç üçüncü kişi tarafından kabul edilmiş sayılır.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

Bir şirketin başka bir şirketi devralması veya iki ya da daha fazla şirketin yeni bir şirket çatısı altında birleşmesidir; devrolunan şirketin malvarlığı külli halefiyet yoluyla devralana geçer. Alacaklıların korunması, birleşme raporu ve genel kurul onayı gibi usul güvencelerine tabidir; belirli eşiklerin üzerindeki birleşmeler Rekabet Kurulu iznine bağlıdır.

6102 sayılı TTK m.136-158; 4054 sayılı RKHK m.7

İlk derece adli yargı mahkemelerinin kesin olmayan kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını inceleyen ikinci derece mahkemedir. Hem hukuki hem maddi vakıa denetimi yapar; kararı kaldırıp yeniden hüküm kurabilir. 20 Temmuz 2016'da fiilen göreve başlamıştır.

5235 sayılı Kanun; 6100 sayılı HMK m.341 vd.; 5271 sayılı CMK m.272 vd.

İdare ve vergi mahkemelerinin kesin olmayan kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını karara bağlayan ikinci derece idari yargı merciidir. Ayrıca yargı çevresindeki idare/vergi mahkemeleri arasındaki görev ve yetki uyuşmazlıklarını çözer.

2576 sayılı Kanun; 2577 sayılı İYUK m.45

Bir şirketin malvarlığının tamamının (tam bölünme) veya bir kısmının (kısmi bölünme) mevcut ya da yeni kurulacak şirketlere devredilmesidir. Tam bölünmede bölünen şirket sona erer; ortaklara devralan şirkette pay tahsis edilir ve alacaklıların korunmasına ilişkin hükümler uygulanır.

6102 sayılı TTK m.159-179

Düzenleyenin, belirli bir bedeli lehtara veya emrine kayıtsız şartsız ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir. 'Bono' veya 'emre muharrer senet' ibaresi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, lehtar, düzenlenme tarihi ve imza zorunlu unsurlarıdır; kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe imkân verir.

6102 sayılı TTK m.776-779

Borç ilişkisinden doğan ve borçlunun alacaklıya karşı yerine getirmekle yükümlü olduğu edimdir (verme, yapma veya yapmama). Geniş anlamda borç ilişkisi; alacak, borç, yenilik doğuran haklar ve yan yükümlülükleri kapsayan hukuki bağı ifade eder.

6098 sayılı TBK m.1 vd.

Şirket aktiflerinin, hem işletmenin devamlılığı esasına hem de muhtemel satış fiyatlarına göre düzenlenen bilançolarda borçları karşılamaya yetmemesidir. Yönetim organının mahkemeye bildirimi üzerine iflas kararı verilir; iyileştirme ümidi varsa iflasın ertelenmesi yerine günümüzde konkordato mekanizması uygulanır.

6102 sayılı TTK m.376-377; 2004 sayılı İİK m.285 vd.

Kişiler arasındaki borç ilişkilerini; sözleşmeden, haksız fiilden ve sebepsiz zenginleşmeden doğan borçları düzenleyen özel hukuk dalıdır. Genel hükümler tüm borç ilişkilerine, özel hükümler ise satış, kira, hizmet, eser gibi tipik sözleşmelere uygulanır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

Muaccel bir borcun borçlusunun, alacaklının ihtarıyla (veya kesin vadeli işlemlerde kendiliğinden) ifada gecikmiş sayılmasıdır. Temerrüt; gecikme faizi, aşkın zararın tazmini ve karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde seçimlik haklar (ifa+gecikme tazminatı, ifadan vazgeçip müspet zarar, dönme+menfi zarar) doğurur.

6098 sayılı TBK m.117-126

Üçüncü kişinin, alacaklıyla yaptığı sözleşmeyle borçlunun borcunu üstlenerek onun yerine geçmesidir (dış üstlenme). Borçludan borcu üstlenme taahhüdü (iç üstlenme) ise yalnızca borçluyla üstlenen arasında hüküm doğurur. Bağlı fer'i haklar kural olarak devam eder; kefillerin sorumluluğu rızalarına bağlıdır.

6098 sayılı TBK m.195-204

Eşlerden birinin, kanunda öngörülen sebeplerden birine dayanarak açtığı dava sonucunda evlilik birliğinin hâkim kararıyla sona erdirilmesidir. Özel sebepler (zina, hayata kast, suç işleme, terk, akıl hastalığı) ve genel sebep (evlilik birliğinin temelinden sarsılması) TMK'da düzenlenmiştir; boşanma kararı yenilik doğuran niteliktedir.

4721 sayılı TMK m.161-184

Boşanma yüzünden mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu tarafın, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat; kişilik hakkı saldırıya uğrayan tarafın ise manevi tazminat isteyebilmesidir. Boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıllık zamanaşımına tabidir.

4721 sayılı TMK m.174, m.178

Yargıtay'ın, temyiz incelemesi sonucunda hukuka aykırı bulduğu hükmü kaldırarak dosyayı yeniden karar verilmek üzere ilgili mahkemeye göndermesidir. İlk derece mahkemesi bozmaya uyabilir veya (hukuk davalarında) direnme kararı verebilir; direnme halinde uyuşmazlığı ilgili Hukuk/Ceza Genel Kurulu çözer.

6100 sayılı HMK m.371-373; 5271 sayılı CMK m.302-307

Gerçekleşmesi halinde sözleşmenin hükümden düşmesi sonucunu doğuran şarttır. Şartın gerçekleşmesiyle sözleşme kural olarak ileriye etkili biçimde sona erer; geciktirici şartın karşıtıdır.

6098 sayılı TBK m.173

İşçinin, gelir vergisi, damga vergisi ve sosyal güvenlik primi gibi yasal kesintiler yapılmadan önceki toplam ücretidir. Kıdem ve ihbar tazminatı hesaplarında giydirilmiş brüt ücret (ücrete ek para ve parayla ölçülebilen menfaatler dahil) esas alınır.

4857 sayılı İş Kanunu m.32; 1475 sayılı Kanun m.14

Teknoloji alanında spesifik bir problemin çözümüne ilişkin tekniktir; yeni olan, buluş basamağı içeren ve sanayiye uygulanabilen buluşlar patentle korunur. Patent, sahibine kural olarak başvuru tarihinden itibaren 20 yıl süreyle inhisari yetkiler tanır; incelemesiz faydalı model korumasında süre 10 yıldır.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.82 vd.

Bir hukuki işlemin; ehliyetsizlik, emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırılık veya imkânsızlık ya da muvazaa sebebiyle baştan itibaren hüküm doğurmamasıdır. Kesin hükümsüzlük herkes tarafından her zaman ileri sürülebilir ve hâkim tarafından resen gözetilir; evlenmede mutlak butlan ayrıca düzenlenmiştir.

6098 sayılı TBK m.27; 4721 sayılı TMK m.145 vd.

Yerel âdetlere göre asıl şeyin temel unsuru olan ve o şey yok edilmedikçe, zarara uğratılmadıkça veya yapısı değiştirilmedikçe ondan ayrılmasına olanak bulunmayan parçadır. Bir şeye malik olan kimse, o şeyin bütünleyici parçalarına da malik olur; arazi üzerindeki yapılar arazinin bütünleyici parçasıdır.

4721 sayılı TMK m.684, m.718

İşçinin, işverence ihtiyaç duyulması halinde iş görme edimini yerine getireceğinin kararlaştırıldığı, yazılı yapılması zorunlu kısmi süreli iş sözleşmesi türüdür. Haftalık çalışma süresi belirlenmemişse yirmi saat kararlaştırılmış sayılır; işveren çağrıyı kural olarak en az dört gün önceden yapmalıdır.

4857 sayılı İş Kanunu m.14

İşçinin, işletmede yükümlü olduğu faaliyeti gereği veya işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluştur. İşveren, hizmet buluşu üzerinde tam veya kısmi hak talep edebilir; bu durumda çalışana makul bir bedel ödenmesi zorunludur.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.113 vd.; Çalışan Buluşları Yönetmeliği

İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmalara katılma, çalışmaları izleme, tedbir alınmasını isteme ve tekliflerde bulunma konularında çalışanları temsil etmeye yetkili kişidir. İşyerindeki çalışan sayısına göre bir ila altı arasında temsilci seçimle veya atamayla belirlenir; temsilciler hakları kısıtlanamayacak güvenceye sahiptir.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.20

İşten ayrılan işçiye işverence verilmesi zorunlu olan; işinin çeşidinin ne olduğunu ve süresini gösteren belgedir. Belgenin zamanında verilmemesi veya yanlış bilgi içermesi nedeniyle zarar gören işçi ya da işçiyi işe alan yeni işveren tazminat isteyebilir.

4857 sayılı İş Kanunu m.28

Çalışma hakkı, herkesin dilediği alanda çalışma, meslek seçme ve emeği karşılığında gelir elde etme hakkını ifade eden temel bir sosyal ve ekonomik haktır. Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma barışını sağlamak, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik ortamı oluşturmak ve çalışanları korumak için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür.

1982 Anayasası

Yabancıların Türkiye'de bağımlı veya bağımsız çalışabilmeleri için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca verilen resmi izindir. Süreli, süresiz ve bağımsız çalışma izni türleri ile nitelikli yabancılara yönelik Turkuaz Kart uygulaması mevcuttur; izinsiz yabancı çalıştırmak idari para cezasına tabidir.

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu

İşverenin; ücret, işyeri, çalışma süresi gibi çalışma koşullarında işçi aleyhine yaptığı önemli değişikliklerdir. Değişiklik ancak yazılı bildirimle ve işçinin altı işgünü içinde yazılı kabulüyle bağlayıcı olur; kabul edilmeyen değişiklik işçiyi bağlamaz, işveren geçerli nedenle fesih yoluna gidebilir.

4857 sayılı İş Kanunu m.22

İşçinin işte geçirdiği süredir; haftalık en çok kırk beş saattir ve aksi kararlaştırılmadıkça işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit bölünerek uygulanır. Denkleştirme esasında günlük on bir saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtım mümkündür; kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır.

4857 sayılı İş Kanunu m.63; İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği

İstihdamın korunması ve geliştirilmesi, işsizlik sigortası hizmetleri ile aktif işgücü programlarının yürütülmesinden sorumlu kurumun; işsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve işbaşı eğitim programı gibi uygulamalarıdır. İşsizlik ödeneğine hak kazanma prim ve fesih şekli koşullarına bağlıdır.

4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu; 4904 sayılı Kanun

Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanların, kurula veya işverene başvurarak durumun tespitini ve gerekli tedbirlerin alınmasını isteyebilmesi; talep yönünde karar verilmesi halinde tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilmesidir. Ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışan başvuru koşulu aranmaksızın işyerini terk edebilir; bu dönemde ücret ve diğer hakları saklıdır.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.13

Duruşmada Cumhuriyet savcısı, müdafi ve vekillerin; sanığa, katılana, tanıklara ve bilirkişilere doğrudan soru yöneltebilmesidir. Sanık ve katılan ise ancak hâkim aracılığıyla soru sorabilir; yöneltilen soruya itiraz edildiğinde sorunun sorulup sorulmayacağına mahkeme başkanı karar verir.

5271 sayılı CMK m.201

Bir deniz veya hava taşıma aracının tamamının ya da belirli bir kısmının, belirli bir süre veya belirli bir sefer için bir kişi ya da kuruluş tarafından sözleşmeyle kiralanmasıdır. Bu sözleşmeye çarter sözleşmesi (charter party) denir.

Bir geminin tamamının veya belirli bir kısmının ya da taşıma kapasitesinin, belirli bir süre veya belirli bir sefer için bir ücret karşılığında kiraya verilmesini düzenleyen sözleşmedir. Bu sözleşme ile gemi sahibi (donatan), gemiyi veya taşıma kapasitesini kullanıma tahsis etmeyi; çarterer (kiracı) ise kararlaştırılan ücreti ödemeyi üstlenir.

Çarter parti, deniz ticaret hukukunda geminin tamamının veya bir kısmının ya da taşıma kapasitesinin belirli bir süre veya belirli bir sefer için kiralanmasına ilişkin olarak taraflar arasında düzenlenen yazılı çarter sözleşmesidir. Sözleşmede geminin özellikleri, taşıma konusu yük, navlun, yükleme ve boşaltma limanları, süre, tarafların hak ve yükümlülükleri gibi hususlar yer alır.

Deniz hukukunda iki veya daha fazla geminin, seyir hâlindeyken ya da birinin hareketi nedeniyle birbirine çarpması sonucu meydana gelen deniz kazasını ifade eder. Çatma sonucunda gemilerde, yükte veya üçüncü kişilere ait malvarlığında zarar doğabilir; ayrıca can kaybı veya yaralanmalar da meydana gelebilir.

ÇED raporu, gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin çevre üzerinde oluşturabileceği olası etkileri önceden belirlemek, değerlendirmek ve bu etkileri önlemek veya en aza indirmek amacıyla hazırlanan teknik ve bilimsel rapordur. Raporda projenin çevresel etkileri, alınacak önlemler, alternatifler ve izleme yöntemleri yer alır.

Çek, keşidecinin (çeki düzenleyen kişinin), bankaya hitaben yazdığı ve bankada bulunan karşılığın, çek üzerinde belirtilen tutar kadarının lehtara veya hamile ödenmesini emreden kıymetli evraktır. Çek, hem bir ödeme aracı hem de kambiyo senedi niteliği taşır. Çekin geçerli olabilmesi için Türk Ticaret Kanunu'nda öngörülen zorunlu unsurları taşıması gerekir. Ayrıca çek, kural olarak görüldüğünde ödenir; üzerine ileri bir düzenleme tarihi yazılmış olsa bile ibraz edildiğinde kanuni şartlar çerçevesinde ödenebilir. Keşidecinin, bankaya hitaben belirli bir tutarın lehtara veya hamile ödenmesini emrettiği, kanunda düzenlenen zorunlu unsurları taşıyan ve kambiyo senedi niteliğinde olan kıymetli evraktır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu

Bir bankaya hitaben yazılan, kayıtsız şartsız belirli bir bedelin ödenmesi havalesini içeren kambiyo senedidir. Kanunen emre yazılıdır ve görüldüğünde ödenir; vade içermez, ancak uygulamada ileri düzenleme tarihli çek yaygındır. Muhatap yalnızca banka olabilir.

6102 sayılı TTK m.780 vd.; 5941 sayılı Çek Kanunu

Çek anlaşması, bir banka ile hesap sahibi arasında yapılan ve bankanın, hesap sahibine çek düzenleme yetkisi tanımasını konu alan sözleşmedir. Bu anlaşma uyarınca banka, gerekli şartların sağlanması hâlinde müşterisine çek defteri verir; hesap sahibi ise çeki kanuna ve sözleşmeye uygun şekilde kullanmayı taahhüt eder. Çek anlaşması, çekin hukuken düzenlenebilmesi için gerekli olan temel hukuki ilişkiyi oluşturur. Ancak bu anlaşmanın yapılmış olması tek başına çek bedelinin ödeneceği anlamına gelmez; çekin ödenebilmesi için hesapta yeterli karşılığın bulunması ve diğer yasal şartların da gerçekleşmesi gerekir.

Karşılıksız çek düzenlenmesi halinde, hesap sahibi hakkında mahkemece verilen ve yeni çek hesabı açmasını ve çek düzenlemesini engelleyen güvenlik tedbiridir. Karşılıksız kalan çek bedelinin faiziyle ödenmesi halinde yasak kaldırılır; ayrıca her bir çek için adli para cezası öngörülmüştür.

5941 sayılı Çek Kanunu m.5-6

Çek karnesi, banka tarafından çek anlaşması yapılan hesap sahibine verilen ve her biri bağımsız bir çek niteliği taşıyan çek yapraklarından oluşan resmî belgedir. Hesap sahibi, çek karnesindeki yaprakları kullanarak kanuni şartlara uygun şekilde çek düzenleyebilir. Çek karnesinin verilmesi, 5941 sayılı Çek Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca belirli koşullara tabidir. Bankalar, çek karnesi vermeden önce başvuru sahibinin kanunda öngörülen şartları taşıyıp taşımadığını araştırmakla yükümlüdür.

5941 sayılı Çek Kanunu

Çeki listesi, bir taşıma veya teslim işlemi kapsamında taşınan ya da teslim edilecek eşya, yük veya malların cinsini, miktarını, özelliklerini ve gerektiğinde ağırlıklarını gösteren düzenli listedir. Özellikle lojistik, depolama, gümrük ve taşımacılık işlemlerinde, malların kontrolü ve takibi amacıyla kullanılır. Çeki listesi, taşıma belgeleriyle birlikte düzenlenerek yükün eksiksiz ve doğru şekilde teslim edilmesini sağlamaya yardımcı olur.

Hâkimin, tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebeplerin varlığı halinde davaya bakmaktan kendiliğinden çekinmesi veya taraflarca reddedilmesidir. Yasaklılık halleri (yakınlık, önceki görev vb.) kesin çekilme sebebi olup hâkim bu hallerde davaya bakamaz.

6100 sayılı HMK m.34-38; 5271 sayılı CMK m.22 vd.

Çekin muhatap bankaya ödeme için sunulması gereken süredir; düzenlenme yerinde ödenecek çeklerde on gün, aynı ülkede farklı yerde ödenecek çeklerde bir aydır. Süresinde ibraz edilmeyen çekte hamil, kambiyo hukukuna özgü başvuru haklarını yitirir.

6102 sayılı TTK m.796

Bir hakkın saklı tutulduğunu gösteren şerhtir. Vergi hukukunda mükellef, ihtirazi kayıtla verdiği beyannameye dayanan tarhiyata karşı dava açma hakkını korur; iş hukukunda ibraname ve bordroların çekincesiz imzalanması ispat açısından sonuç doğurabilir.

2577 sayılı İYUK m.27; 213 sayılı VUK (uygulama)

Aralarında uyuşmazlık bulunan taraflar arasındaki davanın, iddia ve savunma çerçevesinde görülüp kesin hükümle sonuçlandırıldığı yargı türüdür. Çekişmesiz yargının karşıtıdır; kural olarak taraflarca getirilme ilkesi geçerlidir.

6100 sayılı HMK (genel sistem)

İlgililer arasında uyuşmazlık olmayan, ilgililerin ileri sürebileceği bir hakkının bulunmadığı veya hâkimin resen harekete geçtiği hallerde başvurulan yargı türüdür (ör. vasi atanması, ergin kılınma, terekenin tespiti). Kural olarak sulh hukuk mahkemesi görevlidir ve kararlar maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz.

6100 sayılı HMK m.382-388

Herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkıdır; çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve kirlenmesini önlemek devletin ve vatandaşların ödevidir. Çevre davalarında menfaat koşulu geniş yorumlanır.

Anayasa m.56; 2872 sayılı Çevre Kanunu

Çevreye zarar verecek şekilde atık veya artıkların toprağa, suya veya havaya kasten ya da taksirle verilmesini cezalandıran suç tipleridir. Atıkların izinsiz ülkeye sokulması ve kalıcı etki doğuran kirletme nitelikli hallerdir.

5237 sayılı TCK m.181-182

Gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesi, olumsuz etkilerin önlenmesi için alınacak önlemlerin saptanması ve projelerin izlenmesi sürecidir. 'ÇED olumlu' kararı alınmadıkça kapsam içi projeler için teşvik, onay, izin ve ruhsat verilemez.

2872 sayılı Çevre Kanunu m.10; ÇED Yönetmeliği

Çift meclisli hükümet sistemi, yasama organının iki ayrı meclisten oluştuğu yönetim sistemidir. Bu meclisler genellikle alt meclis (halkı temsil eden meclis) ve üst meclis (eyaletleri, bölgeleri veya farklı toplumsal kesimleri temsil eden meclis) şeklinde örgütlenir. Kanunların yürürlüğe girebilmesi için çoğu durumda her iki meclisin de onayı gerekir. Çift meclisli sistem; yasama faaliyetlerinin daha ayrıntılı incelenmesini, farklı temsil esaslarının sağlanmasını ve yasama organı içinde denge ve denetimin güçlendirilmesini amaçlar.

Bir kişinin birden fazla devletin vatandaşlığına aynı anda sahip olmasıdır. Türk hukuku çok vatandaşlığa izin verir; ancak Türk vatandaşının başka devlet vatandaşlığını kazanması bildirime tabidir. Kanunlar ihtilafında çok vatandaşlara ilişkin özel bağlama kuralları uygulanır.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu; 5718 sayılı MÖHUK m.4

Aynı gelirin hem kaynak hem mukimlik devletinde vergilendirilmesini önlemek amacıyla devletler arasında yapılan uluslararası anlaşmalardır. Vergilendirme yetkisini paylaştırır; istisna ve mahsup yöntemleriyle çifte vergilendirme giderilir. Türkiye'nin geniş bir anlaşma ağı bulunmaktadır.

İlgili ikili anlaşmalar; 193 sayılı GVK, 5520 sayılı KVK

Üzerinde intifa hakkı kurulmuş eşyada, kullanma ve yararlanma yetkileri intifa hakkı sahibine ait olduğundan malikin elinde kalan tasarruf yetkisini ifade eder. İntifa hakkının sona ermesiyle mülkiyet tam mülkiyete dönüşür.

4721 sayılı TMK m.794 vd.

Çıplak ücret, işçiye yaptığı iş karşılığında ödenen, ikramiye, prim, fazla çalışma ücreti, sosyal yardımlar, yol ve yemek yardımı, aile yardımı, yakacak yardımı ve benzeri ek ödemeler dâhil edilmeksizin yalnızca temel ücret tutarını ifade eder. Başka bir deyişle, iş sözleşmesinde kararlaştırılan veya kanuna göre belirlenen esas (brüt veya net) ücrettir.

Bir mesleği işyerinde uygulamalı olarak öğrenmek üzere aday çırak veya çırak ile işyeri sahibi arasında yapılan yazılı sözleşmedir. Çıraklar iş kanununa değil mesleki eğitim mevzuatına tabidir; iş kazası ve meslek hastalığı yönünden sigortalı sayılırlar ve asgari ücretin belirli bir oranında ücret alırlar.

3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu m.13 vd.

Velayet yetkisi elinden alınmış üstsoyun veya üçüncü derece dahil hısımın, on altı yaşını bitirmemiş çocuğu veli, vasi ya da bakımını üstlenen kişiden kaçırması veya alıkoymasıdır. Fiilin cebir veya tehditle ya da çocuğun on iki yaşını bitirmemiş olması halinde işlenmesi cezayı artırır.

5237 sayılı TCK m.234

Henüz on sekiz yaşını doldurmamış kişidir. On iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; 12-15 yaş grubunda algılama ve yönlendirme yeteneğine göre, 15-18 yaş grubunda ise kanunen indirilmiş ceza uygulanır. Çocuklar hakkında soruşturma ve kovuşturma özel hükümlere tabidir.

5237 sayılı TCK m.6, m.31; 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu

Suça sürüklenen çocuklar hakkında açılan davalar ile çocuklar hakkındaki koruyucu ve destekleyici tedbir kararlarına bakan özel mahkemelerdir. Çocuk mahkemesi asliye ceza, çocuk ağır ceza mahkemesi ağır ceza düzeyindeki işlere bakar; duruşmalar kapalı yapılır.

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.25 vd.

Velayet veya kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesinde çocuğun teslimi ve hak sahibiyle kişisel ilişkisinin sağlanmasıdır. 2021 değişikliğiyle icra dairelerinden alınarak Adalet Bakanlığı adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerine devredilmiş; çocuk odaklı, kademeli bir uygulama modeli benimsenmiştir.

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu Ek m.1 vd. (7343 sayılı Kanun)

Can sigortası, bir kişinin yaşamı, ölümü, sakatlığı, hastalanması veya kaza geçirmesi gibi kişinin varlığına ilişkin riskleri teminat altına alan sigorta türüdür. Malvarlığını değil, doğrudan kişinin yaşamını ve beden bütünlüğünü korumaya yönelik bir sigortadır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu

Failin suçu işlerken insani değerlerle bağdaşmayacak derecede vahşi, acımasız ve merhametsiz bir saikle hareket etmesini ifade eder. Fail, mağdura zarar vermekten veya onu öldürmekten adeta haz alır ya da insanlık dışı bir kötülük duygusuyla hareket eder. "Canavarca hisle veya eziyet çektirerek öldürme" kasten öldürme suçunun nitelikli hâlidir.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu

Bir ülkenin cari işlemler hesabında, belirli bir dönemde ithalat, hizmet giderleri, gelir transferleri ve diğer cari ödemeler toplamının; ihracat, hizmet gelirleri ve diğer cari gelirlerden fazla olması durumudur. Başka bir ifadeyle, ülkenin yurt dışına yaptığı cari ödemelerin, yurt dışından elde ettiği cari gelirleri aşmasıdır.

Cari aktif, bir işletmenin bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde paraya çevrilebilen, tüketilebilen ya da kullanılabilen varlıklarının toplamını ifade eder. Muhasebede dönen varlıklar olarak da adlandırılır.

Cari borç, bir gerçek veya tüzel kişinin ticari ilişki, mal veya hizmet alımı ya da cari hesap ilişkisi nedeniyle henüz ödenmemiş olan kısa vadeli borcunu ifade eder. Muhasebede genellikle işletmenin satıcılara veya diğer kişi ve kuruluşlara olan vadesi gelmiş ya da gelecek borçlarını kapsar.

Cari gider, kamu maliyesinde devletin günlük işleyişini sürdürmek amacıyla yaptığı, mevcut hizmetlerin devamını sağlayan ve sermaye (yatırım) niteliği taşımayan harcamaları ifade eder. Bu giderler, yeni bir malvarlığı oluşturmaz; mevcut kamu hizmetlerinin yürütülmesini sağlar.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu

İki kişinin herhangi bir hukuki sebep veya ilişkiden doğan alacaklarını teker teker ve ayrı ayrı istemekten karşılıklı olarak vazgeçip, bunları kalem kalem alacak ve borç şekline çevirerek hesabın kesilmesinde çıkacak artan tutarı isteyebileceklerine ilişkin yazılı sözleşmedir. Ticari ilişkilerde süregelen alışverişlerin tasfiyesini kolaylaştırır; bileşik faiz istisnası tanınan sınırlı alanlardandır.

6102 sayılı TTK m.89-101

Cayma akçesi, tarafların sözleşme kurulurken kararlaştırdıkları ve sözleşmeden tek taraflı olarak dönme (cayma) hakkının kullanılmasının karşılığı olarak verilen paradır. Cayan taraf, verdiği cayma akçesini geri isteyemez; cayma akçesini alan taraf cayarsa aldığı paranın iki katını iade etmekle yükümlü olur. Cayma Tazminatı.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

Tüketicinin, mesafeli sözleşmeler ile işyeri dışında kurulan sözleşmelerde kural olarak 14 gün içinde hiçbir gerekçe göstermeksizin ve cezai şart ödemeksizin sözleşmeden dönebilmesidir. Devre tatil, ön ödemeli konut satışı ve tüketici kredilerinde de ayrı cayma süreleri öngörülmüştür; kişiye özel üretilen mallar gibi istisnalar saklıdır.

6502 sayılı TKHK m.24, m.43, m.47-48; Mesafeli Sözleşmeler Yönetmeliği

Sözleşme kurulurken verilen ve taraflara sözleşmeden cayma hakkı tanıyan paradır. Cayma parası veren taraf verdiğini bırakarak, alan taraf ise aldığının iki katını geri vererek sözleşmeden dönebilir; bağlanma parasından bu yönüyle ayrılır.

6098 sayılı TBK m.178

Cayma tazminatı, tarafların sözleşmeye koydukları bir kayıt uyarınca, bir tarafın sözleşmeden cayma hakkını kullanması hâlinde karşı tarafa ödemeyi taahhüt ettiği tazminattır. Bu tazminat, sözleşmeden dönmenin karşılığı olarak ödenir ve cayma hakkının kullanılmasına bağlıdır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

Bir kişiye karşı, bir şeyi yapması veya yapmaması ya da kendisinin yapmasına müsaade etmesi için fiziksel güç kullanılmasıdır; bağımsız suç olarak düzenlendiği gibi birçok suçun (yağma, cinsel saldırı vb.) unsurunu da oluşturur. Cebir kullanılarak elde edilen ikrar ve deliller hukuka aykırı delil niteliğindedir.

5237 sayılı TCK m.108; 5271 sayılı CMK m.148

Cebrî artırma, borçlunun haczedilen veya paraya çevrilmesi gereken malının, İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre icra dairesi tarafından açık artırma yoluyla satılması işlemidir. Amaç, satıştan elde edilen bedelle alacaklının alacağının tahsil edilmesidir.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

Borcunu rızasıyla yerine getirmeyen borçlunun, alacaklının başvurusu üzerine devlet gücü (icra ve iflas organları) aracılığıyla borcunu ifaya zorlanmasıdır. Cüzi icra (icra takibi) ve külli icra (iflas) olmak üzere ikiye ayrılır; kişilerin kendiliğinden hak almasının (ihkak-ı hak) yasak olmasının doğal sonucudur.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

Cebrî icra yasağı, belirli kişi, mal veya alacaklar hakkında kanun gereği cebrî icra yoluna başvurulamamasını veya başlatılmış icra takibinin yürütülememesini ifade eder. Bu yasak, kamu yararı, sosyal devlet ilkesi veya özel hukuki koruma amacıyla getirilmiştir.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

Borçlunun haczedilen veya rehnedilen malının, icra organları eliyle açık artırma yoluyla paraya çevrilmesidir. Satış ilanı, muhammen bedel ve ihalenin feshi kurallarına tabidir; elektronik satış portalı üzerinden teklif verme usulü esastır. İhale kesinleşmeden mülkiyet alıcıya geçmez.

2004 sayılı İİK m.106 vd.

Taşınmaz satış vaadi veya arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi gibi geçerli bir hukuki ilişkiye dayanarak taşınmazın devrini isteme hakkı olan kişinin, malikin devirden kaçınması üzerine mülkiyetin hükmen adına tesciline karar verilmesini istediği davadır (tapu iptali ve tescil).

4721 sayılı TMK m.716

Duruşmanın her bir oturumunu ifade eden usul hukuku terimidir. Yargılama birden çok celsede tamamlanabilir; duruşma tutanağı her celsede düzenlenir ve celse arası verilen kararlar ara karar niteliğindedir.

6100 sayılı HMK; 5271 sayılı CMK (duruşma hükümleri)

Celse harcı, mahkemenin ertelediği duruşmanın (celsenin), taraflardan birinin usulüne uygun olmayan davranışı veya talebi nedeniyle uzaması ya da ertelenmesi hâlinde alınan yargı harcıdır. Amacı, gereksiz duruşma ertelemelerini önlemek ve yargılamanın düzenli yürütülmesini sağlamaktır.

492 sayılı Harçlar Kanunu

Dernek kavramının eski hukuk dilindeki karşılığıdır; kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere kişilerin bilgi ve çalışmalarını birleştirdikleri tüzel kişiliğe sahip topluluklardır. Güncel mevzuatta 'dernek' terimi kullanılır.

4721 sayılı TMK m.56 vd.; 5253 sayılı Dernekler Kanunu

Ana rahmine düşmüş ancak henüz doğmamış varlıktır. Cenin, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetine sahip olur; bu sayede mirasçı olabilir ve lehine kazandırmalar yapılabilir.

4721 sayılı TMK m.28/2, m.582

Yazılı yargılama usulünde davacının, davalının cevap dilekçesine karşı iki hafta içinde verdiği ikinci dilekçedir. Davalının buna verdiği ikinci cevap dilekçesi ise düplik olarak adlandırılır; dilekçeler aşaması bu ikinci dilekçelerle tamamlanır.

6100 sayılı HMK m.136

Davalının, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren yazılı yargılama usulünde iki hafta içinde sunduğu ve savunmalarını, itirazlarını ve delillerini içeren dilekçedir. Süresinde cevap verilmemesi, dava dilekçesinde ileri sürülen vakıaların tamamının inkârı anlamına gelir; ilk itirazlar mutlaka cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir.

6100 sayılı HMK m.126-131

Davalının cevap dilekçesini sunması için öngörülen, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren işleyen iki haftalık süredir. Durum ve koşullara göre cevap hazırlanması güçse mahkeme, bu süre içinde başvurulması koşuluyla bir ayı geçmemek üzere ek süre verebilir.

6100 sayılı HMK m.127

İşlendiği iddia edilen bir suç nedeniyle, Cumhuriyet savcısının düzenlediği iddianamenin kabulüyle açılan ve devlet adına yürütülen davadır. Kamu davasının açılmasında mecburilik ilkesi esastır; kanunda öngörülen hallerde açılmasının ertelenmesi mümkündür.

5271 sayılı CMK m.170 vd.

Kişinin işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneğine bağlı olarak cezalandırılabilmesidir. On iki yaşını doldurmayan çocukların ceza sorumluluğu yoktur; 12-15 ve 15-18 yaş gruplarında kademeli indirim uygulanır; akıl hastalığı ve geçici nedenler de ehliyeti etkiler.

5237 sayılı TCK m.31-34

Suç oluşturan eylemleri, bunlara uygulanacak ceza ve güvenlik tedbirlerini düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Suçta ve cezada kanunilik, kusur ilkesi ve cezaların şahsiliği temel ilkeleridir; genel hükümler TCK'nın Birinci Kitabında, suç tipleri İkinci Kitabında yer alır.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu; Anayasa m.38

Hapis cezalarının ve tutukluluğun yerine getirildiği kapalı, yüksek güvenlikli kapalı, kadın, çocuk ve açık kurumlarla eğitimevlerini kapsayan kurumlardır. İnfaz hizmetleri Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünce yürütülür; infaz hâkimliği kurum işlemlerinin yargısal denetimini yapar.

5275 sayılı Kanun m.8 vd.; 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu

Bir suç isnadının soruşturma ve kovuşturma evrelerinde, maddi gerçeğin hukuka uygun delillerle ortaya çıkarılmasına yönelik faaliyet ve bu faaliyeti düzenleyen hukuk dalıdır. Şüpheden sanık yararlanır (in dubio pro reo), masumiyet karinesi ve delillerin serbestçe değerlendirilmesi temel ilkeleridir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu

Kusurluluğu ortadan kaldıran nedenler (yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, zorunluluk hâli, cebir-tehdit vb.), şahsi cezasızlık sebepleri veya etkin pişmanlık gibi hallerde, fiil sabit olsa dahi faile ceza verilmemesine ilişkin hüküm türüdür. Beraatten farklı olarak fiilin işlendiği tespit edilmiş ancak cezalandırma koşulları oluşmamıştır.

5271 sayılı CMK m.223/3-4

Kesinleşen bir cezanın, kanunda öngörülen sürelerin geçmesiyle artık infaz edilememesidir. Süreler cezanın tür ve miktarına göre değişir; dava zamanaşımından farkı, hükmün kesinleşmesinden sonraki infaz aşamasına ilişkin olmasıdır. Bazı suçlarda (örn. soykırım) zamanaşımı işlemez.

5237 sayılı TCK m.68-72

Borçlunun, borcunu hiç veya gereği gibi ifa etmemesi halinde alacaklıya ödemeyi taahhüt ettiği ve zarar ispatı aranmaksızın istenebilen edimdir. Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir; ancak tacirler hakkındaki indirim yalnızca tacirin ekonomik yıkımına yol açacak düzeydeyse mümkündür.

6098 sayılı TBK m.179-182; 6102 sayılı TTK m.22

Kişinin işlediği suç nedeniyle ceza yaptırımına muhatap olma durumudur; kusur ilkesine dayanır ve şahsidir. Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz; ancak güvenlik tedbirleri (faaliyet izninin iptali, müsadere) uygulanabilir.

5237 sayılı TCK m.20, m.60

Ceza sorumluluğunun şahsi olduğunu, kimsenin başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulamayacağını ifade eden anayasal ilkedir. Kollektif cezalandırma yasağını içerir ve suçta-cezada kanunilik ilkesiyle birlikte ceza hukukunun temelini oluşturur.

Anayasa m.38/7; 5237 sayılı TCK m.20

İki yıl veya daha az süreli hapis cezasının, mahkûmun geçmişi ve yeniden suç işlemeyeceği yönündeki kanaate bağlı olarak infazının cezaevinde çektirilmemesidir. Bir ila üç yıl arasında denetim süresi belirlenir; süre yükümlülüklere uygun geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır. Fiili işlediği sırada 18 yaşını doldurmamış veya 65 yaşını bitirmiş olanlarda üst sınır üç yıldır.

5237 sayılı TCK m.51

Kısa süreli (bir yıl ve altı) hapis cezasının; adli para cezasına, mağdurun zararının giderilmesine, eğitim programına katılmaya, kamuya yararlı işte çalıştırılmaya gibi seçenek yaptırımlardan birine çevrilebilmesidir. Taksirli suçlarda süre koşulu aranmaksızın uzun süreli hapis de adli para cezasına çevrilebilir.

5237 sayılı TCK m.50

Suçun temel şekline göre cezanın artırılmasını gerektiren; suçun işleniş biçimi, mağdurun niteliği, failin sıfatı gibi kanunda gösterilen hallerdir. Örneğin hırsızlığın gece vakti işlenmesi veya kasten öldürmenin üstsoy-altsoya karşı işlenmesi nitelikli haldir.

5237 sayılı TCK (ilgili suç tipleri, örn. m.82, m.142)

Failin geçmişi, sosyal ilişkileri, fiilden sonraki ve yargılama sürecindeki davranışları, cezanın failin geleceği üzerindeki olası etkileri gibi hususlar göz önünde bulundurularak cezada altıda bire kadar indirim yapılabilmesidir. Kararda gerekçe gösterilmesi zorunludur.

5237 sayılı TCK m.62

Tapu kütüğünde kayıtlı bir taşınmazın niteliğinin (örneğin 'arsa' iken 'bahçeli kargir ev' olarak) fiili duruma uygun hale getirilmesi işlemidir. Yapı kullanma izni sonrası cins değişikliği, kadastro müdürlükleri ve tapu müdürlüğü nezdinde yürütülür.

3194 sayılı İmar Kanunu; Tapu Sicili Tüzüğü

Kişilerin cinsel dokunulmazlığını koruyan; cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, reşit olmayanla cinsel ilişki ve cinsel taciz suçlarını kapsayan TCK bölümüdür. Mağdurun yaşına ve fiilin ağırlığına göre kademeli yaptırım sistemi öngörülmüştür; bir kısmı şikâyete tabidir.

5237 sayılı TCK m.102-105

Kambiyo senedini ciro ederek devreden kişidir. Ciranta, aksine kayıt yoksa senedin kabul edilmemesinden ve ödenmemesinden sonraki hamillere karşı müteselsilen sorumludur; hamil ödeyen cirantaya karşı başvuru (rücu) hakkını kullanabilir.

6102 sayılı TTK m.685, m.724

Emre yazılı senetlerin, senet üzerine veya alonj üzerine yazılan devir beyanı ve teslimle el değiştirmesidir. Tam ciro devralanı gösterir, beyaz ciro yalnızca imzadan oluşur; temlik, tahsil ve rehin cirosu olmak üzere işlevlerine göre üçe ayrılır.

6102 sayılı TTK m.681-690

Kişinin vücut bütünlüğünün ihlalinden doğan zararları ifade eden ve öğretide 'bedensel zarar' ile eş anlamlı kullanılan terimdir. Tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücü kaybı ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar bu kapsamdadır.

6098 sayılı TBK m.54

Cumhurbaşkanının, yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı düzenleyici işlemdir. Temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar kararnameyle düzenlenemez; kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz ve kanun hükümleriyle çatışma halinde kanun uygulanır. Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir.

Anayasa m.104/17

Her adli yargı ilk derece mahkemesi kuruluşunda görev yapan; soruşturmaların yürütülmesi, kamu davasının açılması ve infaz işlemlerinin izlenmesinden sorumlu makamdır. Başsavcı ile yeteri kadar Cumhuriyet savcısından oluşur.

5235 sayılı Kanun m.16 vd.

Suç şüphesini öğrendiğinde kamu davası açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere soruşturma yürüten, iddia makamını temsil eden ve infazı izleyen adli görevlidir. Soruşturmada şüphelinin lehine olan delilleri de toplamakla yükümlüdür; adli kolluk üzerinde emir ve denetim yetkisi vardır.

5271 sayılı CMK m.160-161

İşlenmekte olan suçu, henüz işlenmiş fiili ya da fiilin işlenmesinden hemen sonra takip edilerek yakalanan kişinin durumunu ifade eden haldir. Suçüstü halinde herkes geçici yakalama yapabilir; bazı usul kolaylıkları ve yakalama yetkileri bu hale bağlanmıştır.

5271 sayılı CMK m.2/1-j, m.90

765 sayılı eski Türk Ceza Kanunu döneminde suçların ağırlığına göre yapılan cürüm-kabahat ayrımında ağır suç kategorisini ifade eden terimdir. 5237 sayılı TCK bu ayrımı kaldırmış, kabahatler ayrı bir kanunla idari yaptırıma bağlanmıştır.

765 sayılı eski TCK (mülga); 5326 sayılı Kabahatler Kanunu

Kanuna ekli (1) sayılı tabloda yazılı kâğıtların (sözleşmeler, kararlar, makbuzlar vb.) düzenlenmesi nedeniyle alınan vergidir. Nispi veya maktu olarak hesaplanır; kâğıdı imzalayanlar verginin ödenmesinden müteselsilen sorumludur. Belirli sözleşme türleri istisna kapsamındadır.

488 sayılı Damga Vergisi Kanunu

İdari yargının en üst mahkemesi olup idari mahkeme kararlarının temyiz mercii, kanunda gösterilen davaların ilk derece mahkemesi ve idarenin danışma-inceleme organıdır. Dava daireleri ile idari daireden ve kurullardan oluşur; içtihatları birleştirme kararları bağlayıcıdır.

Anayasa m.155; 2575 sayılı Danıştay Kanunu

Binalarda deprem ve depremden kaynaklanan yangın, infilak, tsunami ve yer kaymasının doğrudan neden olacağı maddi zararları teminat altına alan zorunlu sigortadır. Tapu ve elektrik-su abonelik işlemlerinde poliçe aranır; teminat Doğal Afet Sigortaları Kurumu tarafından sağlanır.

6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu

Bir hakkın mahkeme önünde ileri sürülmesi ve hukuki korunma istenmesidir. Talep edilen hukuki korunmaya göre eda, tespit ve inşai (yenilik doğuran) dava olarak; talep sonucunun niteliğine göre kısmi, belirsiz alacak ve topluluk davası gibi türlere ayrılır.

6100 sayılı HMK m.105 vd.

İptal ve tam yargı davalarının açılabileceği hak düşürücü süredir; özel kanunlarda ayrı süre bulunmayan hallerde Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış, vergi mahkemelerinde otuz gündür. Süre, yazılı bildirimin yapıldığı günü izleyen günden başlar; idari başvurular süreyi durdurabilir.

2577 sayılı İYUK m.7-11

Birden fazla kişinin birlikte dava açması veya birlikte davalı olmasıdır. İhtiyari dava arkadaşlığında hüküm her biri için ayrı verilebilir; mecburi dava arkadaşlığında ise hak birlikte kullanılmak zorunda olduğundan dava tüm arkadaşlar hakkında birlikte ve aynı yönde sonuçlanır.

6100 sayılı HMK m.57-60

Davacının; mahkemeyi, tarafları, dava konusunu, vakıaları, delilleri, hukuki sebepleri ve açık talep sonucunu göstererek davayı açtığı dilekçedir. Zorunlu unsurlardaki eksiklikler için hâkim bir haftalık kesin süre verir; tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır.

6100 sayılı HMK m.119

Kişinin, davayı bizzat veya atadığı temsilci aracılığıyla yürütebilme yeteneğidir; medeni hakları kullanma (fiil) ehliyetine göre belirlenir. Fiil ehliyeti bulunmayanlar davada kanuni temsilcileriyle temsil edilir; dava ehliyeti dava şartıdır.

6100 sayılı HMK m.51-52

Davanın açılmasından sonra, dava konusu şey veya hakkın taraflardan biri tarafından üçüncü kişiye devredilmesidir. Devir davacı tarafından yapılmışsa davalı seçimlik haklara sahiptir; davalı tarafından yapılmışsa davacı davayı devralana yöneltebilir veya tazminat davasına dönüştürebilir.

6100 sayılı HMK m.125

Kanunda sayılan uyuşmazlıklarda (işçi-işveren alacak ve tazminatları, ticari davalar, tüketici uyuşmazlıklarının bir kısmı, kira ve ortaklığın giderilmesi gibi) dava açmadan önce arabulucuya başvurmanın zorunlu olmasıdır. Başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.

7036 sayılı Kanun m.3; 6102 sayılı TTK m.5/A; 6325 sayılı Kanun m.18/A-B

Mahkemenin davanın esası hakkında inceleme yapabilmesi için varlığı ya da yokluğu gereken koşullardır; görev, yargı hakkı, taraf ve dava ehliyeti, hukuki yarar, kesin hüküm bulunmaması ve derdestlik bunların başlıcalarıdır. Dava şartları hâkim tarafından resen ve yargılamanın her aşamasında gözetilir.

6100 sayılı HMK m.114-115

Tarafın, avukatına dava açma, takip etme ve kanunda sayılan özel yetkileri kullanma imkânı veren, noterce düzenlenen temsil belgesidir. Sulh, feragat, kabul, ibra ve ahzu kabz gibi işlemler için vekâletnamede özel yetki bulunması zorunludur; boşanma vekâletnamesinde fotoğraf aranır.

6100 sayılı HMK m.73-74; 1136 sayılı Avukatlık Kanunu

Suçun işlenmesinden itibaren kanunda öngörülen sürelerin geçmesiyle kamu davasının açılamaması veya açılmış davanın düşmesidir. Süreler suçun cezasının üst sınırına göre sekiz ile otuz yıl arasında değişir; kesme ve durma sebepleri kanunda sayılmıştır ve bazı suçlarda zamanaşımı işlemez.

5237 sayılı TCK m.66-67

Davacının, talep sonucundan kısmen veya tamamen vazgeçmesidir. Hüküm kesinleşinceye kadar yapılabilir; kesin hükmün sonuçlarını doğurur ve kural olarak geri alınamaz. Feragat eden taraf aleyhine yargılama giderlerine hükmedilir.

6100 sayılı HMK m.307-312

Aralarında bağlantı bulunan davaların birlikte görülmek üzere birleştirilmesi veya birlikte açılmış davaların ayrı görülmesine karar verilmesidir. Aynı yargı çevresindeki mahkemeler arasında birleştirme ikinci davanın açıldığı mahkemece yapılır; bağlantı, davaların aynı veya benzer sebeplerden doğması ya da biri hakkındaki kararın diğerini etkileyecek olmasıdır.

6100 sayılı HMK m.166-168

Dava şartı eksikliğinin süresinde giderilmemesi, dilekçedeki zorunlu eksikliklerin tamamlanmaması veya işlemden kaldırılan dosyanın süresinde yenilenmemesi gibi hallerde davanın hiç açılmamış kabul edilmesidir. Davanın açılmasına bağlı sonuçlar (zamanaşımının kesilmesi gibi) ortadan kalkar.

6100 sayılı HMK m.150/7, m.119/2

Davacının, davalının açık rızasıyla davasını geri almasıdır; feragatten farklı olarak haktan vazgeçme anlamına gelmez ve dava yeniden açılabilir. Hüküm kesinleşinceye kadar mümkündür.

6100 sayılı HMK m.123

Taraflardan birinin, davayı kaybetmesi halinde üçüncü kişiye rücu edebileceğini düşünerek davayı o kişiye bildirmesidir. İhbar edilen davaya fer'i müdahil olarak katılabilir; ihbarın hükümleri rücu davasında ileri sürülebilecek savunmaları etkiler.

6100 sayılı HMK m.61-64

Yargılama sırasında dava konusu talebin, tarafların iradesi dışındaki bir olguyla ortadan kalkması (borcun ödenmesi, işlemin geri alınması vb.) halidir. Mahkeme esas hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verir ve yargılama giderlerini dava açıldığı andaki haklılık durumuna göre paylaştırır.

6100 sayılı HMK m.331

Tarafların ve ilgililerin duruşmaya çağrılmasını sağlayan tebliğ evrakıdır. Tebligat, elektronik ortamda veya PTT aracılığıyla yapılır; usulsüz tebligat, muhatabın öğrenme tarihine göre sonuç doğurur. Duruşma davetiyesinde gelinmemesinin sonuçlarının gösterilmesi zorunludur.

7201 sayılı Tebligat Kanunu; 6100 sayılı HMK m.147

Borçlunun, borcunu ifadan kaçınmasını haklı kılan özel bir sebebi ileri sürmesidir (zamanaşımı def'i, ödemezlik def'i gibi). İtirazdan farklı olarak hâkim tarafından resen dikkate alınmaz; tarafça ileri sürülmesi gerekir ve hak dava dışında da kullanılabilir.

6098 sayılı TBK (genel sistem); HMK uygulaması

Her tacirin, ticari işletmesinin ekonomik ve mali durumunu, borç-alacak ilişkilerini ve dönem sonuçlarını açıkça gösterecek şekilde kanuna uygun defter tutmasıdır. Yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defteri ile pay defteri ve karar defterleri başlıcalarıdır; açılış-kapanış onayları ve e-defter uygulaması VUK ve TTK'da düzenlenmiştir.

6102 sayılı TTK m.64 vd.; 213 sayılı VUK m.171 vd.

Trafik kazası sonucu hasar görüp onarılan aracın, onarılmış dahi olsa ikinci el piyasa değerinde meydana gelen azalmanın tazmin edilmesidir. Zorunlu trafik sigortası (ZMSS) kapsamında kusurlu tarafın sigortacısından talep edilebilir; başvuru ve dava öncesi sigortacıya müracaat zorunludur.

2918 sayılı KTK m.90 vd.; ZMSS Genel Şartları

Uyuşmazlık konusu vakıaların ispatına yarayan araçlardır. Hukuk yargılamasında kesin deliller (senet, yemin, kesin hüküm) ve takdiri deliller (tanık, bilirkişi, keşif, uzman görüşü) ayrımı vardır; ceza yargılamasında ise vicdani delil sistemi geçerli olup her şey delil olabilir, yeter ki hukuka uygun elde edilsin.

6100 sayılı HMK m.187 vd.; 5271 sayılı CMK m.217

İddia konusu hukuki işlemin tamamen ispatına yeterli olmamakla birlikte, söz konusu işlemi muhtemel gösteren ve karşı tarafça verilmiş veya gönderilmiş belgedir. Delil başlangıcı bulunan hallerde senetle ispat zorunluluğunun istisnası olarak tanık dinlenebilir.

6100 sayılı HMK m.202

Tarafların, belirli bir vakıanın hangi delillerle ispat edileceğini kararlaştırmalarıdır. Kanuni delillere ek delil kabul eden sözleşmeler geçerli; bir tarafın ispat hakkını imkânsızlaştıran veya aşırı güçleştiren münhasır delil sözleşmeleri geçersizdir.

6100 sayılı HMK m.193

Görülmekte olan veya ileride açılacak davada delil olarak kullanılacak vakıaların, kaybolma veya ileri sürülmesinde güçlük doğma tehlikesi varsa önceden tespit ettirilmesidir. Hukuki yararın varlığı koşuluna bağlıdır; tespit dosyası asıl dava dosyasının eki sayılır.

6100 sayılı HMK m.400-406

Hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin hükme esas alınamamasıdır. Ceza muhakemesinde yasak sorgu yöntemleriyle (işkence, ilaç verme, aldatma vb.) elde edilen ifadeler rızayla dahi delil olamaz; hukuk yargılamasında da hukuka aykırı elde edilmiş deliller vakıa ispatında dikkate alınamaz.

Anayasa m.38/6; 5271 sayılı CMK m.148, m.217/2; 6100 sayılı HMK m.189/2

Şüpheli, sanık veya hükümlünün toplum içinde denetim ve takibinin yapıldığı, iyileştirilmesi ve topluma kazandırılması için ihtiyaç duyulan hizmetlerin sağlandığı alternatif infaz ve denetim sistemidir. Koşullu salıverilmeye belirli süre kalan hükümlülerin cezalarının denetimli serbestlik tedbiri altında infazı da mümkündür.

5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu; 5275 sayılı Kanun m.105/A

Denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk bayrağını taşıyan yüz ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde çalışan gemi adamları ile işverenleri hakkında uygulanan özel iş kanunudur. Hizmet akdinin şekli, çalışma süreleri ve kıdem tazminatı gibi konularda 4857 sayılı Kanundan ayrılan hükümler içerir.

854 sayılı Deniz İş Kanunu

Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinde; bir eşin kişisel mallarına ilişkin borçların edinilmiş mallardan veya edinilmiş mallara ilişkin borçların kişisel mallardan ödenmiş olması halinde, tasfiye sırasında yapılan hesap düzeltmesidir. Artık değerin doğru hesaplanmasını sağlar.

4721 sayılı TMK m.230

Acentelik (ve kıyasen tek satıcılık gibi) sözleşmesinin sona ermesinden sonra; müvekkilin, acentenin kazandırdığı müşteri çevresinden önemli menfaatler elde etmeye devam etmesi ve hakkaniyetin gerektirmesi halinde acenteye ödenen uygun tazminattır. Son beş yıllık komisyon ortalaması üst sınırdır ve haklı sebeple acentenin feshi hariç, önceden vazgeçilemez.

6102 sayılı TTK m.122

Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancının menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye ya da üçüncü bir ülkeye gönderilmesidir. Karar valilikçe alınır; ilgili, karara karşı yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir ve dava süresince (istisnalar dışında) sınır dışı edilemez.

6458 sayılı YUKK m.52-60

Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracıdan istenebilecek, üç aylık kira bedelini aşamayan güvencedir. Para olarak verilmişse kiracı adına vadeli mevduat hesabına yatırılır; kiraya veren, kira ilişkisinin bitiminden itibaren üç ay içinde dava veya takip başlatmazsa banka güvenceyi kiracıya iade eder.

6098 sayılı TBK m.342

Aynı davanın (aynı taraflar, aynı dava sebebi, aynı talep sonucu) daha önce açılmış ve halen görülmekte olması halidir. Derdestlik dava şartıdır; ikinci dava usulden reddedilir.

6100 sayılı HMK m.114/1-ı

Kazanç paylaşma dışında, kanunlarla yasaklanmamış belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirdikleri tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğudur. Kuruluş bildirimi ve tüzüğün mülki idare amirliğine verilmesiyle tüzel kişilik kazanır; genel kurul, yönetim ve denetim kurulu zorunlu organlarıdır.

4721 sayılı TMK m.56 vd.; 5253 sayılı Dernekler Kanunu

İşyerinin veya bir bölümünün hukuki bir işleme dayalı olarak başka bir işverene geçmesidir. Devir tarihinde mevcut iş sözleşmeleri tüm hak ve borçlarıyla devralana geçer; devreden işverenin işçilik alacaklarından sorumluluğu devir tarihinden itibaren iki yılla sınırlıdır. Devir tek başına işçi için haklı fesih sebebi değildir.

4857 sayılı İş Kanunu m.6

Devlet ve diğer kamu tüzel kişilerince genel idare esaslarına göre yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini yerine getiren personeldir. Statü hukukuna tabidir; hak ve yükümlülükleri, disiplin rejimi ve güvenceleri 657 sayılı Kanunda düzenlenmiştir. Memurlar hakkındaki ceza soruşturmaları kural olarak izin sistemine bağlıdır.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu; 4483 sayılı Kanun

Mesken olarak kullanılmaya elverişli bir yapı veya bağımsız bölümün ortak maliklerinden her biri lehine, yılın belirli dönemlerinde istifade edilmek üzere müşterek mülkiyet payına bağlı olarak kurulan irtifak hakkıdır. Devre süresi on beş günden az olamaz; hak tapu siciline tescil edilir.

634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu m.57-65

Bir yıldan uzun süreli ve tüketiciye bu süre zarfında birden fazla dönem için konaklama imkânı veren sözleşmedir. Tüketici on dört gün içinde cayma hakkına sahiptir; cayma süresi dolmadan tüketiciden ödeme veya borçlandırıcı belge alınması yasaktır. Şahsi hakka dayalı devre tatil satışlarında kooperatif veya ön ödemeli usule ilişkin ek koruma hükümleri uygulanır.

6502 sayılı TKHK m.50; Devre Tatil Yönetmeliği

Bilgisayar, telefon, sunucu ve benzeri bilişim sistemlerinde tutulan ve uyuşmazlığın ispatında kullanılan verilerdir. Ceza muhakemesinde bilgisayarlarda arama, kopyalama ve elkoyma özel koşullara bağlanmıştır; imaj alma ve bütünlük (hash) doğrulaması delil güvenilirliğinin temelidir.

5271 sayılı CMK m.134; 6100 sayılı HMK m.199

Yunan mitolojisinde Dike, insan arasındaki adaletin, ahlaki düzenin ve hakkaniyetin tanrıçasıdır. Baş tanrı Zeus ile adalet tanrıçası Themis'in kızıdır. Annesi ilahi ve evrensel adaleti temsil ederken, Dike günlük yaşamdaki ve toplumsal düzen içindeki pratik adaleti simgeler

Vatandaşların ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla yabancıların, kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında yetkili makamlara ve TBMM'ye yazıyla başvurabilmesidir. Başvuru sonucu gecikmeksizin ve en geç otuz gün içinde ilgiliye bildirilir.

Anayasa m.74; 3071 sayılı Dilekçe Hakkı Kanunu

Kamu hizmetlerinin gereği gibi yürütülmesini sağlamak amacıyla, görev ve yasaklara aykırı davranan memurlara verilen uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve devlet memurluğundan çıkarma cezalarıdır. Savunma alınmadan ceza verilemez; tüm disiplin cezalarına karşı yargı yolu açıktır.

657 sayılı DMK m.124 vd.; Anayasa m.129

İşverenin, işçinin davranışı veya verimiyle ilgili nedenlerle belirsiz süreli iş sözleşmesini feshetmeden önce işçinin savunmasını almasıdır; savunma alınmadan yapılan fesih geçersiz sayılabilir. Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle haklı fesihte savunma koşulu aranmaz.

4857 sayılı İş Kanunu m.19

Hükmün, duruşmada doğrudan ortaya konulup tartışılan delillere dayanması gerektiğini ifade eden muhakeme ilkesidir. Kararı verecek hâkimin delillerle bizzat temas etmesini amaçlar; istisnaları (istinabe, dinleme tutanaklarının okunması) sınırlı yorumlanır.

5271 sayılı CMK m.217; 6100 sayılı HMK (tahkikat sistemi)

Henüz tam olarak kazanılmamış ancak kazanılması belirli bir olguya bağlı hukuki konumdur (örn. şarta bağlı alacak, mirasçılık beklentisi). Beklenen hak, koşulun gerçekleşmesiyle tam hakka dönüşür; bazı beklenen haklar devredilebilir ve korunur.

6098 sayılı TBK m.170 vd. (şart); doktrin

Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp onun veya başkasının zararına olarak kendisine veya başkasına yarar sağlanmasıdır. Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması, kamu kurumu zararına işlenmesi gibi nitelikli haller daha ağır cezaya tabidir.

5237 sayılı TCK m.157-158

Suçun, başkasını araç olarak kullanmak suretiyle işlenmesidir; arkadaki kişi fail olarak sorumlu tutulur. Kusur yeteneği olmayanları (çocuk, akıl hastası) suçta araç olarak kullanan kişinin cezası artırılır.

5237 sayılı TCK m.37/2

Gemisini menfaat sağlamak amacıyla suda kullanan gemi malikidir; kendisinin olmayan gemiyi kendi adına işleten kişi de üçüncü kişilere karşı donatan sayılır. Gemi adamlarının kusurundan doğan zararlardan donatanın sorumluluğu deniz ticareti hükümlerine tabidir.

6102 sayılı TTK m.1061 vd.

Sözleşmenin, kural olarak geçmişe etkili biçimde ortadan kaldırılmasını sağlayan bozucu yenilik doğuran haktır; borçlunun temerrüdünde alacaklının seçimlik haklarındandır. Dönme halinde taraflar aldıklarını sebepsiz zenginleşme/geri verme hükümlerine göre iade eder; sürekli edimli sözleşmelerde dönmenin yerini ileriye etkili fesih alır.

6098 sayılı TBK m.125, m.126

Usulüne uygun davet edilen tarafların duruşmaya gelmemesi veya gelip davayı takip etmeyeceklerini bildirmeleri halinde dosyanın işlemden kaldırılmasıdır. Üç ay içinde yenilenmeyen dava açılmamış sayılır; bir davada en fazla iki kez işlemden kaldırma mümkündür, üçüncüde dava açılmamış sayılır.

6100 sayılı HMK m.150

Türkiye'de yerleşik kişilerin kendi aralarındaki belirli sözleşme türlerinde (gayrimenkul satış ve kiralama, iş ve hizmet sözleşmelerinin bir kısmı) sözleşme bedelinin döviz veya dövize endeksli olarak kararlaştırılamamasıdır. İstisnalar tebliğle belirlenir; aykırılık kabahat olarak idari para cezasına tabidir.

1567 sayılı Kanun; 32 sayılı Karar ve 2008-32/34 sayılı Tebliğ

Yazılı yargılama usulünde davalının, davacının cevaba cevap (replik) dilekçesine karşı verdiği ikinci cevap dilekçesidir. Düplik ile dilekçeler aşaması tamamlanır ve iddia-savunmanın genişletilmesi yasağı tam olarak başlar.

6100 sayılı HMK m.136

Yargılamanın; tarafların, sanığın, müdafiin ve diğer süjelerin hazır bulunduğu, sözlülük ve yüz yüzelik ilkeleri çerçevesinde yürütülen aşamasıdır. Ceza muhakemesinde kovuşturma evresinin kalbidir; hukuk yargılamasında ön inceleme ve tahkikat duruşmaları yapılır ve e-duruşma imkânı getirilmiştir.

5271 sayılı CMK m.182 vd.; 6100 sayılı HMK m.144 vd.

Herkesin, haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüst, makul ve orta zekâlı bir kişiden beklenen şekilde davranması gereğidir. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz; sözleşmelerin yorumu, tamamlanması ve uyarlanmasında temel ölçüttür.

4721 sayılı TMK m.2

Sanığın ölümü, genel af, dava zamanaşımı, şikâyetten vazgeçme veya ön ödeme gibi nedenlerle kamu davasının düşürülmesine ilişkin hüküm türüdür. Davayı esastan sonuçlandırmaz; muhakeme engelinin ortaya çıkması üzerine verilir.

5271 sayılı CMK m.223/8; 5237 sayılı TCK m.64 vd.

Kişilerin, şeref ve haysiyetlerini ihlal eden veya gerçeğe aykırı yayınlara karşı, yayın organında düzeltme ve cevap metninin yayımlanmasını isteyebilmesidir. Süreli yayınlarda sorumlu müdüre başvuru ve sulh ceza hâkimliği denetimi öngörülmüştür; internet yayınları için 5651 sayılı Kanunda benzer mekanizma vardır.

Anayasa m.32; 5187 sayılı Basın Kanunu m.14; 5651 sayılı Kanun m.9

Noterin, ilgilinin beyanını dinleyerek bizzat düzenlediği ve resmi senet gücünde olan belgedir; onaylama işleminden farklı olarak içerik noter tarafından oluşturulur. Taşınmaz satış vaadi, mal rejimi sözleşmesi ve araç satışı gibi işlemler düzenleme şeklinde yapılmak zorundadır.

1512 sayılı Noterlik Kanunu m.84 vd.

E-Devlet hizmeti, kamu kurum ve kuruluşları tarafından sunulan bilgi ve hizmetlerin, vatandaşların elektronik ortamda erişimine ve işlem yapmasına imkân sağlayacak şekilde sunulmasıdır. Bu hizmetler; bilgi edinme, başvuru, belge sorgulama, ödeme, kayıt ve çeşitli idarî işlemlerin elektronik ortamda gerçekleştirilmesini kapsayabilir. Türkiye'de e-Devlet hizmetleri esas olarak e-Devlet Kapısı üzerinden sunulmaktadır. Vatandaşlar, kurumlara fiziksel olarak başvurmaksızın kendilerine sunulan hizmetlerden elektronik ortamda yararlanabilirler.

E-Devlet Kapısı, kamu hizmetlerinin elektronik ortamda vatandaşlara, tüzel kişilere ve diğer kullanıcı gruplarına sunulmasını sağlayan, kamu kurum ve kuruluşlarının hizmetlerine tek bir elektronik platform üzerinden erişim ve kimlik doğrulama imkânı sağlayan dijital kamu hizmetleri platformudur. Türkiye'de e-Devlet Kapısı 2008 yılında hizmete açılmıştır ve çok sayıda kamu kurumunun elektronik hizmetlerini tek çatı altında sunmaktadır.

Mirasın açılabilmesi için ölümün nüfus kayıtlarıyla veya ölüm karinesi ve gaiplik kararıyla ispatlanmasıdır. Ölüm tehlikesi içinde kaybolan kişi ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren hallerde ölmüş sayılır; birlikte ölüm karinesinde hangi kişinin önce öldüğü ispatlanamıyorsa aynı anda ölmüş sayılırlar.

4721 sayılı TMK m.29-31

Bir malın, malikin rızası dışında kötüniyetli olarak kullanılması nedeniyle ödenmesi gereken haksız işgal tazminatıdır. Hazine taşınmazlarının işgalinde idarece takdir edilip tahsil edilir; özel hukukta ise haksız işgal nedeniyle en az kira bedeli düzeyinde tazminat istenebilir ve beş yıllık dönem için geriye dönük talep mümkündür.

2886 sayılı Kanun m.75; 4721 sayılı TMK m.995; Yargıtay içtihatları

Davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesinin istendiği dava türüdür. Alacak, tazminat ve teslim davaları tipik örnekleridir; eda davasında verilen hüküm ilamlı icraya konu olabilir.

6100 sayılı HMK m.105

Eda yerini tutan ifa, borçlunun başlangıçta kararlaştırılan edimden farklı bir edimi, alacaklının kabulüyle asıl edimin yerine getirmesidir. Bu durumda borçlu, asıl borcunu aynen yerine getirmemekte; onun yerine başka bir edimde bulunarak borcundan kurtulmaktadır.

Borç ilişkisinden doğan edimin sonradan, borçlunun borcu gereği gibi yerine getirmesini engelleyen bir sebeple ifa edilemez hâle gelmesidir. Başka bir ifadeyle, başlangıçta mümkün olan bir edimin, borç ilişkisi kurulduktan sonra maddi veya hukuki bir nedenle yerine getirilmesinin mümkün olmamasıdır.

Borç ilişkisinin konusunu oluşturan; borçlunun yerine getirmekle yükümlü olduğu davranıştır (verme, yapma veya yapmama). Edimin imkânsız, hukuka veya ahlaka aykırı olması sözleşmeyi kesin hükümsüz kılar; edimler ani, sürekli veya dönemli olabilir.

6098 sayılı TBK m.27 vd.

Edim davası, davacının, davalıdan bir şeyi yapmasını, vermesini veya yapmamasını talep ettiği dava türüdür. Başka bir ifadeyle, davacı mevcut bir hakkına dayanarak davalının belirli bir edimi yerine getirmesine karar verilmesini ister. Eda davası.

Kamu kurumları ile kanunda sayılan kuruluşlara karşı taahhüt altına girilen edimin ifasına hileli davranışlarla fesat karıştırılmasıdır; ihale sonrası sözleşme aşamasını korur. Şartnameye aykırı mal teslimi, hileli muayene-kabul gibi fiiller bu kapsamdadır.

5237 sayılı TCK m.236

Edimin olanaksızlığı, borçlunun borçlandığı edimi yerine getirmesinin, borç ilişkisinin kurulmasından sonra ortaya çıkan bir nedenle mümkün olmaması durumudur. Başlangıçta mümkün olan edimin sonradan imkânsız hâle gelmesi, sonradan ortaya çıkan ifa imkânsızlığı olarak değerlendirilir.

1 Ocak 2002'den itibaren eşler arasındaki yasal mal rejimidir; her eşin çalışma karşılığı edinimleri, sosyal güvenlik ödemeleri ve kişisel malların gelirleri edinilmiş mal sayılır. Rejim sona erdiğinde her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde katılma alacağına sahip olur; kişisel mallar (miras, bağış, kişisel eşya) tasfiye dışıdır.

4721 sayılı TMK m.218-241

Kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamamasını güvence altına alan anayasal haktır; ilköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır. Eğitim ve öğretim, Atatürk ilkeleri doğrultusunda ve devletin gözetimi altında yapılır.

Anayasa m.42

Eğitime katkı payı, eğitim hizmetlerinin finansmanına katkı sağlamak amacıyla belirli kâğıt, işlem ve beyanlar üzerinden alınan parasal yükümlülüktür.

Ehil, bir kişinin belirli bir işi, görevi veya hukukî işlemi gerçekleştirebilmesi için gerekli yeterliliğe, yeteneğe veya hukukî kapasiteye sahip olması anlamında kullanılan bir hukuk terimidir. “Ehil olmak” ifadesi, bağlama göre bir işi yapmaya yetkin veya bir hakkı kullanmaya yeterli olmayı ifade eder.

Bilirkişinin eski hukuk dilindeki karşılığıdır; çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren konularda görüşüne başvurulan uzmanı ifade eder. Güncel mevzuatta 'bilirkişi' terimi kullanılır.

6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu

Ehliyet, kişinin hukuk düzeni tarafından haklara sahip olabilme ve hukukî sonuç doğuran işlemleri kendi fiilleriyle gerçekleştirebilme yeteneğini ifade eden hukukî kavramdır. Ehliyet, yalnızca gerçek kişiler bakımından değil, tüzel kişiler bakımından da önem taşır. Tüzel kişilerin hak ehliyeti ve fiil ehliyeti, kanun ve kuruluş belgelerinde belirlenen amaçları ve faaliyet alanları çerçevesinde değerlendirilir.

Kişinin fiil ehliyetinin bulunmaması veya sınırlı olması durumudur. Tam ehliyetsizlerin (ayırt etme gücü olmayanların) hukuki işlemleri kural olarak kesin hükümsüzdür; sınırlı ehliyetsizler (ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlılar) ancak yasal temsilcinin rızasıyla borç altına girebilir. Tapu işlemlerinde ehliyetsizlik, tapu iptali davalarının yaygın sebeplerindendir.

4721 sayılı TMK m.9-16

İşçinin, iş sözleşmesi devam ederken başka bir işte çalışmasıdır. Mevzuatta genel bir yasak yoktur; ancak sadakat borcuna aykırılık, rekabet oluşturma veya iş görme edimini aksatma halinde işveren için fesih sebebi oluşturabilir. Kamu görevlileri yönünden ticaret ve diğer kazanç getirici faaliyet yasağı ayrıca düzenlenmiştir.

6098 sayılı TBK m.396; 657 sayılı DMK m.28

Asıl şey malikinin anlaşılabilen arzusuna veya yerel âdetlere göre, işletilmesi, korunması veya yarar sağlaması için asıl şeye sürekli olarak özgülenen ve kullanılmasında birleştirme, takma gibi biçimde asıl şeye bağlı kılınan taşınır maldır. Asıl şeye ilişkin tasarruflar, aksi belirtilmedikçe eklentiyi de kapsar; taşınmaz rehni eklentiyi de içine alır.

4721 sayılı TMK m.686, m.862

İfa edilebilen ancak alacaklısı tarafından dava ve cebri icra yoluyla talep edilemeyen borçlardır. Zamanaşımına uğramış borçlar, kumar ve bahisten doğan borçlar ile evlenme simsarlığından doğan ücret tipik örnekleridir; ödenmişse geri istenemez.

6098 sayılı TBK m.604-605; m.78/2

Eksik iki taraflı sözleşme, sözleşmenin kurulmasıyla birlikte taraflardan yalnızca birinin asli borç altına girdiği, ancak diğer tarafın da sözleşmenin niteliğinden veya belirli koşulların gerçekleşmesinden dolayı bazı borçlar üstlenebildiği sözleşmedir.

Mahkemenin, hüküm kurmaya yeterli araştırma ve incelemeyi yapmadan karar vermesidir; istinaf ve temyizde kaldırma/bozma sebebidir. Delillerin toplanmaması, bilirkişi incelemesi yaptırılmaması veya çelişkilerin giderilmemesi tipik örneklerdir.

6100 sayılı HMK m.353, m.371; 5271 sayılı CMK m.289

Sigorta edilen rizikoların gerçekleşmesi sonucunda ortaya çıkan kayıp ve hasarların miktarını, nedenlerini ve niteliklerini belirleyen, tarafsız ve bağımsız olması gereken meslek mensubudur. Sigortacılık mevzuatı uyarınca ruhsata tabidir; ekspertiz raporu tazminat hesabının temelini oluşturur.

5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m.22

İdarenin, kamulaştırma yapmaksızın özel mülkiyetteki taşınmaza fiilen el koyması veya imar planıyla mülkiyet hakkını kullanılamaz hale getirmesidir (hukuki el atma). Malik, bedel ve tazminat davası açabilir; yargı içtihatlarıyla şekillenmiş, kamulaştırma hukukunun en tartışmalı alanlarındandır.

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu geçici m.6; Yargıtay/AYM içtihatları

Malikin, mülkiyet hakkına yönelik devam eden haksız saldırının sona erdirilmesini istediği ayni davadır. Saldırının kusurlu olması aranmaz; taşkın yapı, haksız işgal ve komşuluk hukukuna aykırılıklar tipik uygulama alanlarıdır. Ecrimisil ve kal (yıkım) talepleriyle birlikte açılabilir.

4721 sayılı TMK m.683/2

Suçun veya tehlikelerin önlenmesi ya da delil olabilecek yahut müsadereye tabi eşyanın muhafazası amacıyla, eşya üzerindeki zilyetliğe hâkim kararıyla (gecikmesinde sakınca varsa savcı emriyle) son verilmesidir. Taşınmazlara, hak ve alacaklara el koyma ile kazanç müsaderesine yönelik el koyma ayrıca düzenlenmiştir.

5271 sayılı CMK m.123-134

Mirasbırakanın; yapıldığı yıl, ay ve günü göstererek başından sonuna kadar kendi el yazısıyla yazıp imzaladığı ölüme bağlı tasarruftur. Notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir; şekil eksikliği iptal davasına konu olur.

4721 sayılı TMK m.538

Kanun veya kanunda öngörülen sözleşmeler uyarınca oluşan topluluk (miras ortaklığı, aile malları ortaklığı, adi ortaklık) nedeniyle malların tamamı üzerinde ortakların birlikte malik olmalarıdır. Ortakların belirlenmiş payları yoktur; tasarruf kural olarak oybirliğiyle yapılır. Paylı mülkiyete geçiş veya ortaklığın giderilmesi istenebilir.

4721 sayılı TMK m.701-703

Anonim şirket genel kurullarına elektronik ortamda katılma, öneride bulunma, görüş açıklama ve oy kullanma imkânıdır. Borsaya kote şirketlerde elektronik genel kurul sistemi (e-GKS) kurulması zorunludur; elektronik ortamda kullanılan oylar fiziki oylarla aynı hukuki sonucu doğurur.

6102 sayılı TTK m.1527; ilgili yönetmelik ve tebliğ

Kamu alacaklarının tahsilinde, borçlunun banka hesapları ve elektronik ortamda tespit edilebilen hak ve alacakları üzerine elektronik ortamda haciz bildirisi tebliğ edilerek haciz uygulanmasıdır. 6183 sayılı Kanun kapsamındaki alacaklar için vergi daireleri ve SGK tarafından yaygın olarak kullanılır.

6183 sayılı Kanun m.79

Başka bir elektronik veriye eklenen veya mantıksal bağlantısı bulunan ve kimlik doğrulama amacıyla kullanılan elektronik veridir. Güvenli elektronik imza, elle atılan imza ile aynı hukuki sonucu doğurur; ancak kanunların resmi şekle veya özel merasime tabi tuttuğu işlemler ile teminat sözleşmeleri e-imzayla yapılamaz.

5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu m.5; 6100 sayılı HMK m.205

Tebligatın, Ulusal Elektronik Tebligat Sistemi (UETS) üzerinden elektronik adrese yapılmasıdır. Anonim, limited ve komandit şirketler ile avukatlar, noterler ve kamu kurumları için zorunludur; tebligat, muhatabın adresine ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır.

7201 sayılı Tebligat Kanunu m.7/a; Elektronik Tebligat Yönetmeliği

Fiziki olarak karşı karşıya gelmeksizin, elektronik ortamda gerçekleştirilen çevrim içi iktisadi ve ticari faaliyetlerdir. Ticari elektronik ileti onayı, aracı hizmet sağlayıcıların yükümlülükleri ve e-ticaret platformlarına ilişkin haksız ticari uygulama yasakları özel kanunla düzenlenmiştir; mesafeli sözleşme hükümleri tüketici işlemlerinde ayrıca uygulanır.

6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun

Sigortalının; yaş, sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı koşullarını birlikte sağlaması halinde bağlanan sosyal güvenlik aylığıdır. Koşullar sigortalılık başlangıç tarihine göre kademeli geçiş hükümlerine tabidir; engellilik ve yıpranma (fiili hizmet zammı) gibi durumlar koşulları hafifletebilir.

5510 sayılı Kanun m.28; 506 sayılı Kanun geçici hükümler

Türkiye sınırları içindeki bina, arsa ve arazilerin, vergi değerleri üzerinden malikinden (yoksa intifa hakkı sahibi veya tasarruf edenden) alınan yerel vergidir. Belediyelerce tarh ve tahsil edilir; oranlar taşınmazın türüne ve büyükşehir statüsüne göre değişir, tek meskeni olan bazı gruplara sıfır oran uygulanır.

1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu

Başkasına ait olup muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere zilyetliği kendisine devredilmiş mal üzerinde, devir amacı dışında tasarrufta bulunulması ya da devir olgusunun inkâr edilmesidir. Meslek, sanat, ticaret ilişkisinin ya da hizmet ilişkisinin kötüye kullanılması nitelikli haldir; eski dilde 'emniyeti suistimal' olarak bilinir.

5237 sayılı TCK m.155

Emre yazılı olarak düzenlenen veya kanunen emre yazılı sayılan ve ciro ile devredilen kıymetli evraktır. Poliçe, bono ve çek kanunen emre yazılıdır; 'emre yazılı değildir' kaydı senedi nama yazılı hale getirir.

6102 sayılı TTK m.824 vd.

Tarafların aksini kararlaştıramayacakları, kamu düzenini, genel ahlakı veya zayıf tarafı koruyan hukuk kurallarıdır. Emredici hükümlere aykırı sözleşmeler kesin hükümsüzdür; iş hukuku ve tüketici hukukunda nispi emredici (işçi/tüketici lehine değiştirilebilir) kurallar yaygındır.

6098 sayılı TBK m.26-27

Vergi uygulamasında; kiraya verilen mal ve hakların kira bedelinin, emsallerine göre düşük gösterilmesi veya bedelsiz kullandırılması halinde vergilemenin emsal kira bedeli üzerinden yapılmasıdır. Bina ve arazide emsal kira bedeli, vergi değerinin %5'idir; anne-baba ve çocuklara konut tahsisi gibi istisnalar tanınmıştır.

193 sayılı GVK m.73

Ürünün tümü veya bir parçasının; çizgi, şekil, renk, doku gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür. Yeni ve ayırt edici tasarımlar tescille beşer yıllık dönemler halinde toplam 25 yıl korunur; tescilsiz tasarımlara da kamuya sunumdan itibaren üç yıl koruma tanınır.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.55 vd.

Mali tabloların, paranın satın alma gücündeki değişimlerden arındırılarak gerçek durumu yansıtacak şekilde düzeltilmesidir. Fiyat endeksindeki artışın son üç yılda %100'ü ve son yılda %10'u aşması halinde uygulanır; 2023 ve sonrası dönemlerde yeniden uygulamaya girmiştir.

213 sayılı VUK mükerrer m.298

On beş yaşını dolduran küçüğün, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınmasıdır. Vesayet altındaki küçükte vasinin dinlenmesi ve vesayet makamının izni aranır; ergin kılınan küçük tam fiil ehliyeti kazanır ancak evlenme yaşı ayrıca korunur.

4721 sayılı TMK m.12

Fiil ehliyetinin yaş unsurunun tamamlanmasıdır; erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar. Evlenme kişiyi ergin kılar; ergin kılınma (kazai rüşt) yoluyla da erginlik kazanılabilir.

4721 sayılı TMK m.11

İnternet ortamındaki yayınlarla ilgili olarak; katalog suçların işlendiğine dair yeterli şüphe veya kişilik hakkı ihlali bulunması halinde içeriğe erişimin sulh ceza hâkimliği kararıyla (belirli hallerde idari kararla) engellenmesidir. Kararlar kural olarak URL bazlı verilir; ölçülülük ilkesi Anayasa Mahkemesi içtihatlarıyla vurgulanmıştır.

5651 sayılı Kanun m.8, m.8/A, m.9

Tüketicinin, kredi borcunun tamamını veya bir taksitten az olmamak koşuluyla bir kısmını vadesinden önce ödemesidir. Bu durumda ödenen tutara göre gerekli faiz ve maliyet indirimi yapılması zorunludur; konut kredilerinde kalan vadeye göre sınırlı erken ödeme tazminatı istenebilir.

6502 sayılı TKHK m.27, m.37

Mahkemeye gelen her davaya verilen ve yıl ile sıra numarasından oluşan kayıt numarasıdır (örn. 2026/145 E.). Dava esas defterine kaydedilir; karar verildiğinde ayrıca karar numarası alır. Dosyanın izlenmesi ve UYAP sorgularında temel kimliktir.

Yazı İşleri Yönetmelikleri

Bir fikir ve sanat eserini meydana getiren kişidir. Eser sahipliği eserin yaratılmasıyla kendiliğinden doğar, tescile bağlı değildir; eser sahibine manevi haklar (umuma arz, adın belirtilmesi, eserde değişiklik yapılmasını önleme) ve mali haklar (işleme, çoğaltma, yayma, temsil, umuma iletim) tanınır. Koruma süresi kural olarak eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıldır.

5846 sayılı FSEK m.1/B, m.8, m.27

Yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. İnşaat, tadilat, yazılım geliştirme ve bakım-onarım işlerinin tipik hukuki çerçevesidir; ayıba karşı tekeffül, yaklaşık bedelin aşılması ve dönme/fesih hükümleri ayrıntılı düzenlenmiştir.

6098 sayılı TBK m.470-486

İşverenin, iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapamamasıdır; aynı veya eşit değerde iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz. Aykırılık halinde işçi, dört aya kadar ücreti tutarında ayrımcılık tazminatı ve yoksun bırakıldığı hakları talep edebilir.

4857 sayılı İş Kanunu m.5

İster gezici olsun ister bir dükkânda veya sokağın belirli yerinde sabit bulunsun; ekonomik faaliyeti sermayesinden fazla bedeni çalışmasına dayanan ve geliri sınırlı olan sanat ve ticaret sahibidir. Esnaf, tacirlere özgü hükümlerin çoğuna tabi değildir; ancak işletme rehni ve ödeme yeri gibi bazı ticari hükümler esnafa da uygulanır.

6102 sayılı TTK m.15; 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanunu

Üzerinde hâkimiyet kurulabilen, kişi dışı, maddi ve iktisadi değer taşıyan varlıklardır. Taşınır ve taşınmaz olarak ayrılır; doğal güçler (elektrik gibi) edinmeye elverişli olduklarında taşınır hükümlerine tabidir.

4721 sayılı TMK m.683 vd., m.762

Kişilerin eşya üzerindeki hâkimiyet ve tasarruflarının kapsamını düzenleyen medeni hukuk dalıdır; mülkiyet, sınırlı ayni haklar, zilyetlik ve tapu sicili temel konularıdır. TMK'nın Dördüncü Kitabında düzenlenmiştir.

4721 sayılı TMK m.683-1027

Failin, suç tamamlandıktan sonra ortaya çıkan zararı gidermesi, malı iade etmesi veya suçun aydınlatılmasına katkı sağlaması halinde cezasının indirilmesi ya da kaldırılmasıdır. Hırsızlık, dolandırıcılık, uyuşturucu ve örgüt suçları gibi kanunda özel olarak öngörülen suçlarda uygulanır; genel bir kurum değildir.

5237 sayılı TCK m.168, m.192, m.221 vb.

Ev başkanının, otoritesi altında yaşayan küçüğün, kısıtlının veya akıl hastalığı ya da zayıflığı bulunan kişinin başkalarına verdiği zarardan, alışılmış şekilde gözetim ve özen gösterdiğini ispat etmedikçe sorumlu olmasıdır; özen ispatına dayalı kusursuz sorumluluk halidir.

4721 sayılı TMK m.369

Ev içinde temizlik, bakım, aşçılık gibi işlerde çalışanlardır; İş Kanunu kapsamı dışındadır ve haklarında Borçlar Kanununun hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır. Sosyal güvenlikte, ayda 10 günden az ve 10 gün ve üzeri çalışanlar için farklı sigortalılık rejimleri öngörülmüştür.

4857 sayılı İş Kanunu m.4; 6098 sayılı TBK m.393 vd.; 5510 sayılı Kanun Ek m.9

Evlat edinen ile evlatlık arasında mahkeme kararıyla soybağı kurulmasıdır. Küçüklerin evlat edinilmesinde kural olarak bir yıl bakım ve eğitim koşulu, en az 18 yaş fark ve ana-babanın rızası aranır; erginlerin evlat edinilmesi ek koşullara bağlıdır. Evlatlık, evlat edinenin mirasçısı olur ancak evlat edinen evlatlığa mirasçı olamaz.

4721 sayılı TMK m.305-320

Evlenebilmek için aranan yaş, ayırt etme gücü ve yasal temsilci rızası koşullarıdır. On yedi yaşını dolduranlar yasal temsilcinin izniyle; on altı yaşını dolduranlar olağanüstü durumlarda hâkim izniyle evlenebilir. Ayırt etme gücü bulunmayanlar evlenemez; akıl hastalarının evlenmesi resmi sağlık kurulu raporuna bağlıdır.

4721 sayılı TMK m.124-133

Evliliğin; mevcut evlilik, ayırt etme gücünden sürekli yoksunluk, evlenmeye engel akıl hastalığı veya yasak derecede hısımlık gibi sebeplerle mutlak butlanla, yanılma, aldatma, korkutma gibi sebeplerle nisbi butlanla sakat olması ve hâkim kararıyla sona erdirilmesidir. Butlan kararı geçmişe etkili değildir; boşanmaya ilişkin hükümler kıyasen uygulanır.

4721 sayılı TMK m.145-160

Evlenmeyle eşler arasında kurulan; eşlerin birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlama, çocuklara özen gösterme, sadakat ve yardım yükümlülüklerini içeren hukuki birliktir. Eşler birliği beraberce yönetir ve giderlerine güçleri oranında katılır; birliğin korunmasına yönelik önlemler hâkimden istenebilir.

4721 sayılı TMK m.185-201

Bir kimseye karşı insan onuruyla bağdaşmayan, bedensel veya ruhsal yönden acı çekmesine, aşağılanmasına yol açan sistematik davranışlar sergilenmesidir. İşkenceden farkı failin kamu görevlisi olmasının aranmamasıdır; çocuklara, beden veya ruh bakımından kendini savunamayacak kişilere karşı işlenmesi nitelikli haldir.

5237 sayılı TCK m.96

Faal idare, kamu hizmetlerini ve idari faaliyetleri fiilen yürüten, kamu gücünü kullanarak karar alan ve uygulayan idari teşkilatı ifade eden, özellikle idare hukuku öğretisinde kullanılan bir kavramdır. Kavram, idarenin yalnızca örgütsel yapısını değil, yürütme ve kamu hizmetlerinin gerçekleştirilmesine yönelik aktif faaliyetini vurgular.

Bir suçun işlenmesine iznin verdiği yetkinin kötüye kullanılması suretiyle tüzel kişi yararına işlenmesi halinde uygulanan güvenlik tedbiridir. Tüzel kişilere ceza verilemez; ancak izin iptali ve müsadere tedbirleri uygulanabilir.

5237 sayılı TCK m.60

Factoring (faktoring), işletmelerin mal veya hizmet satışlarından doğan vadeli alacaklarını bir faktoring şirketine devretmeleri ve bunun karşılığında alacakların tahsilatının yönetilmesi, finansman sağlanması veya alacağın ödenmeme riskine karşı garanti sunulması gibi hizmetlerden yararlanılması işlemidir.

Fahiş cezai şart, sözleşmeye aykırılık hâlinde ödenmesi kararlaştırılan ceza koşulunun, somut olayın koşulları dikkate alındığında aşırı ve hakkaniyete aykırı bir miktara ulaşması durumunu ifade eder.

Fahiş faiz, bir borç ilişkisinde uygulanan faiz oranının hukuken izin verilen sınırları aşacak veya somut olayın koşulları bakımından aşırı nitelikte olacak derecede yüksek olması durumunu ifade eder.

Olağanüstü hal, afet ve ekonomik dalgalanma dönemlerinde girdi maliyetiyle haklı gösterilemeyecek şekilde satış fiyatının aşırı artırılmasıdır. Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu idari para cezası uygulayabilir; stokçuluk da aynı çerçevede yaptırıma bağlanmıştır.

6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun Ek m.1

Fahri konsolos, bir devlet tarafından başka bir devletin ülkesinde, o devletin menfaatlerini korumak, vatandaşlarına konsolosluk himayesi sağlamak ve gerektiğinde kendisine verilen konsolosluk görevlerini yerine getirmek üzere görevlendirilen, genellikle görev yaptığı devletin vatandaşı olan veya orada sürekli ikamet eden kişidir.

Fahri noter, noterlik hizmetlerinin ücret karşılığında değil, fahri olarak yürütüldüğü noterlik görevini ifade eder. Ancak Türk hukukunda günümüzde “fahri noter” adıyla ayrı bir noterlik statüsü bulunmamaktadır.

Trafik kural ihlallerini tespit ederek tutanak düzenleme yetkisi verilen gönüllü denetim uygulamasıdır; tutanaklar idari para cezasına esas alınır ve sürücü bu cezalara karşı sulh ceza hâkimliğine başvurabilir.

2918 sayılı KTK Ek m.6

Suçun kanuni tanımındaki fiili gerçekleştiren kişidir. Suçu birlikte işleyenlerden her biri müşterek fail olarak, başkasını araç olarak kullanan ise dolaylı fail olarak sorumlu olur; yalnızca gerçek kişiler fail olabilir.

5237 sayılı TCK m.37

Faili müşterek, bir suçun birden fazla kişi tarafından birlikte gerçekleştirilmesini ifade eden ve ceza hukukunda suçun birden fazla kişi tarafından müştereken işlenmesi hâlini anlatmak için kullanılan bir kavramdır. Faili müşterek olan kişiler, suçun kanuni tanımında yer alan fiili birlikte gerçekleştirir ve suçun işlenişi üzerinde ortak hâkimiyet kurarlar.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu

Alacaklının, para alacağından yoksun kaldığı süre için aldığı medeni semeredir; anapara faizi ve temerrüt faizi olarak ikiye ayrılır. Oran sözleşmeyle belirlenmemişse yasal faiz uygulanır; adi işlerde sözleşmesel faize üst sınır getirilmiştir.

6098 sayılı TBK m.88, m.120; 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun

Faiz oranı, belirli bir miktardaki paranın kullanılması karşılığında, belirli bir dönem için ödenecek faizin anaparaya oranını ifade eder. Genellikle yıllık yüzde olarak gösterilir. Faiz oranı; sözleşmeyle belirlenebileceği gibi, kanun veya ilgili mevzuat hükümlerine göre de belirlenebilir.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

Faiz-i mürekkep, belirli bir dönem içinde işlemiş ve henüz ödenmemiş faizin anaparaya eklenerek, sonraki dönemlerde anapara ile birlikte faiz hesabına esas alınmasıdır. Başka bir ifadeyle, faizin faiz doğurması, yani bileşik faiz uygulanmasıdır.

Faize faiz yürütülmesi, işlemiş olan faizin anaparaya eklenerek bu yeni toplam üzerinden yeniden faiz hesaplanmasıdır. Bu uygulama hukukta bileşik faiz (mürekkep faiz) olarak adlandırılır. Kural olarak Türk hukukunda faize faiz yürütülmesi yasaktır. Ancak ticari işlerde kanunun öngördüğü sınırlı bir istisna bulunmaktadır.

Mal veya hizmet satışından doğmuş ya da doğacak alacakların faktoring şirketine devredilmesi karşılığında finansman, garanti ve tahsilat hizmetlerinin sağlandığı finansman yöntemidir. Faktoring şirketleri BDDK gözetimindedir ve alacağın fatura gibi belgelere dayanması zorunludur.

6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring ve Finansman Şirketleri Kanunu

Faktoring sözleşmesi, bir işletmenin mal veya hizmet satışından doğmuş veya belirli şartlarla doğacak alacaklarını faktoring şirketine devretmesi ve bunun karşılığında faktoring şirketinin müşterisine finansman, alacakların tahsili ve/veya alacakların ödenmeme riskinin üstlenilmesi gibi faktoring hizmetleri sunduğu sözleşmedir.

Ayırt etme gücüne sahip olmayı ifade eden eski hukuk terimidir; özellikle çocukların işledikleri fiilin anlam ve sonuçlarını kavrama yeteneğine ilişkin raporlarda kullanılırdı. Güncel mevzuatta 'ayırt etme gücü' ve 'algılama yeteneği' kavramları kullanılır.

4721 sayılı TMK m.13; 5237 sayılı TCK m.31

Satılan mal veya yapılan iş karşılığında müşterinin borçlandığı tutarı göstermek üzere düzenlenen ticari belgedir. Vergi mevzuatında düzenlenmesi zorunlu belgelerdendir; e-fatura ve e-arşiv uygulamaları belirli mükellefler için zorunludur.

213 sayılı VUK m.229 vd.; 6102 sayılı TTK m.21

Ticari işletmesi bağlamında bir mal satan, üreten veya iş gören tacirin verdiği faturalar ile sözlü anlaşmaları teyit eden mektuplara sekiz gün içinde itiraz edilmemesi halinde içeriklerinin kabul edilmiş sayılmasıdır; ticari hayatta ispat kolaylığı sağlar.

6102 sayılı TTK m.21

Faturayı alan kişinin, içeriği hakkında sekiz gün içinde itirazda bulunmaması halinde fatura içeriğini kabul etmiş sayılmasıdır. Bu karine yalnızca taraflar arasında sözleşme ilişkisinin varlığı halinde ve faturanın olağan içeriği bakımından geçerlidir.

6102 sayılı TTK m.21/2

Yeni ve sanayiye uygulanabilir buluşlara, buluş basamağı koşulu aranmaksızın verilen ve başvuru tarihinden itibaren on yıl koruma sağlayan sınai mülkiyet hakkıdır. Patentten farklı olarak incelemesiz verilir; kimyasal maddeler ve usuller faydalı modelle korunamaz.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.142 vd.

Haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır; her saat için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir. İşçinin yazılı onayı gerekir ve yıllık fazla çalışma toplamı 270 saati aşamaz; ücret yerine işçi serbest zaman da kullanabilir.

4857 sayılı İş Kanunu m.41

Haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle 45 saatin altında belirlendiği hallerde, bu süreyi aşan ancak 45 saate kadar olan çalışmalardır. Her saat için normal saat ücretinin yüzde yirmi beş fazlası ödenir.

4857 sayılı İş Kanunu m.41/2

Kısmi dava açan davacının, alacağının dava edilmeyen bölümünü ileride talep etme hakkını koruduğunu belirtmesidir. HMK döneminde saklı tutma kaydı bulunmasa dahi kısmi dava, kalan kısımdan feragat anlamına gelmez.

6100 sayılı HMK m.109

Hukuka uygun bir müdahale sonucunda özel bir zarara uğrayan kişinin bu zararının, müdahaleden yarar sağlayan tarafından giderilmesidir. Zorunluluk halinde başkasının malına verilen zarar ile idarenin kusursuz sorumluluğunun bir kısmı bu ilkeye dayanır.

6098 sayılı TBK m.63-64; idare hukuku içtihatları

Federal devlet, devletin merkezî bir federal devlet ile federal devletin bünyesindeki federe devletlerden oluştuğu devlet biçimidir. Federal devlet ile federe devletler arasında egemenliğe ve kamu yetkilerine ilişkin görev ve yetkiler anayasa tarafından paylaşılır. Federe devletler, federal devletin birer idarî alt birimi değildir. Kendi yasama, yürütme ve yargı organlarına sahip olabilir ve anayasanın kendilerine bıraktığı alanlarda yasama ve düzenleme yetkilerini bağımsız olarak kullanabilirler. Buna karşılık dış egemenlik ve uluslararası hukuk bakımından federal devlet, devletin bütününü temsil eder.

Federasyon, birden fazla federe devletin, ortak bir anayasa altında birleşerek tek bir federal devlet oluşturduğu devlet yapılanmasıdır. Federasyonda hem federal devletin hem de federe devletlerin kendilerine özgü yetki alanları bulunur. Bu yetkilerin kapsamı ve federal makamlarla federe devletler arasındaki görev paylaşımı federal anayasa tarafından belirlenir. Federe devletler, federal devletin idarî birimleri değildir. Kural olarak kendi yasama ve yürütme organlarına sahip olup federal anayasanın kendilerine bıraktığı alanlarda kamu gücünü kullanırlar. Buna karşılık federal devlet, federasyonu uluslararası alanda tek bir devlet olarak temsil eder.

Fekki rehin, bir taşınır veya taşınmaz üzerinde kurulmuş olan rehin hakkının sona erdirilmesi ve rehin kaydının kaldırılması işlemidir. Başka bir ifadeyle, rehinle güvence altına alınan borcun sona ermesi veya rehnin devamını gerektiren sebebin ortadan kalkması üzerine, rehnin hukukî varlığına son verilmesidir. Özellikle taşınmaz rehninde “rehinin fekki”, uygulamada ipoteğin kaldırılması (terkini) anlamında kullanılır.

Asıl alacağa bağlı olan faiz, cezai şart, rehin ve kefalet gibi haklardır. Asıl alacak devredildiğinde fer'i haklar da kural olarak birlikte geçer; asıl alacağın sona ermesi fer'i hakları da sona erdirir.

6098 sayılı TBK m.131, m.189

Fer'î borç, asıl borca bağlı olarak varlığını sürdüren ve hukukî kaderi kural olarak asıl borca bağlı olan borçtur. Fer'î borç, asıl borcun varlığına veya geçerliliğine bağlıdır; asıl borç sona erdiğinde kural olarak fer'î borç da sona erer. Faiz, temerrüt faizi ve cezai şart gibi borçlar, niteliğine göre asıl borca bağlı fer'î borçlara örnek oluşturabilir.

Davayı kazanmasında hukuki yararı bulunan üçüncü kişinin, taraflardan birinin yanında davaya katılmasıdır. Fer'i müdahil taraf değildir; katıldığı tarafın yararına usul işlemleri yapabilir ve hüküm, müdahilin yanında katıldığı tarafla ilişkisinde (rücu davasında) müdahale etkisi doğurur.

6100 sayılı HMK m.66-69

Taşınmaz mülkiyetinin devri amacıyla tapu sicil müdürlüğünde yapılan resmi devir işlemini ifade eden uygulama terimidir; malikin devir iradesini resmi senette açıklamasıdır. Ferağa yetkili olma, vekâletnamelerde özel yetki gerektirir.

4721 sayılı TMK m.705-706; Tapu Kanunu m.26

Mirasbırakan ile mirasçının, mirasçılık sıfatından karşılıklı veya karşılıksız vazgeçilmesi konusunda yaptıkları ölüme bağlı tasarruftur; resmi vasiyetname şeklinde düzenlenir. Karşılık sağlanarak yapılan feragat, aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur.

4721 sayılı TMK m.528-530

Feragati caiz olmayan haklar, hak sahibinin hukuken geçerli bir irade açıklamasıyla vazgeçemeyeceği veya önceden feragat edemeyeceği hakları ifade eder. Bu kavram özellikle kişinin şahsına sıkı sıkıya bağlı hakları ve kamu düzeni nedeniyle üzerinde serbestçe tasarruf edilemeyen hakları bakımından kullanılır.

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu

Sigortalının ani ve harici bir olay sonucu ölümü veya sürekli sakatlığı halinde poliçede yazılı bedelin ödenmesini sağlayan can sigortasıdır. İşverenlerce çalışanlar lehine grup poliçesi olarak da yaptırılabilir; sorumluluk sigortalarından farklı olarak meblağ sigortasıdır.

6102 sayılı TTK m.1487 vd.

İş güvencesi kapsamındaki işçinin, geçerli sebep gösterilmeden yapılan feshe karşı arabuluculuk ve ardından dava yoluyla feshin geçersizliğinin tespitini ve işe iadesini istemesidir. İşe iade kararına rağmen işe başlatılmayan işçiye 4-8 aylık ücreti tutarında tazminat ve 4 aya kadar boşta geçen süre ücreti ödenir.

4857 sayılı İş Kanunu m.18-21

Sürekli borç ilişkilerini ileriye etkili olarak sona erdiren bozucu yenilik doğuran haktır. Bildirimli (süreli) ve haklı nedenle (derhal) fesih olarak ikiye ayrılır; iş, kira ve hizmet sözleşmelerinde ayrıntılı özel hükümlere tabidir.

6098 sayılı TBK; 4857 sayılı İş Kanunu m.17 vd.

Kira ilişkisinin bildirimli veya olağanüstü fesihle sona erdirilmesidir. Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiraya verenin fesih imkânı sınırlandırılmıştır; kiracı sözleşme bitiminden en az on beş gün önce bildirimle sözleşmeyi sona erdirebilirken, kiraya veren ancak on yıllık uzama süresi sonunda gerekçesiz fesih bildiriminde bulunabilir.

6098 sayılı TBK m.347

Sözleşmeyi sona erdirme iradesinin karşı tarafa açıklanmasıdır; varması gerekli tek taraflı irade beyanıdır. İş hukukunda fesih bildiriminin yazılı yapılması ve geçerli fesihlerde sebebin açık ve kesin biçimde belirtilmesi zorunludur.

4857 sayılı İş Kanunu m.19; 6098 sayılı TBK m.348 (kira)

İş güvencesi kapsamında olmayan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesinin, fesih hakkının kötüye kullanılması suretiyle (örneğin şikâyet başvurusu nedeniyle) sona erdirilmesi halinde işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında kötüniyet tazminatı ödenmesidir.

4857 sayılı İş Kanunu m.17/6

Feshin geçerli sayılabilmesi için işverenin; fesihten önce daha hafif önlemleri (başka pozisyonda değerlendirme, eğitim, esnek çalışma) denemiş veya değerlendirmiş olması gereğidir. Yargıtay içtihatlarıyla işe iade davalarının temel denetim ölçütlerinden biri haline gelmiştir.

4857 sayılı İş Kanunu m.18; Yargıtay içtihatları

Tapu kütüğünde kayıtlı olmayan veya maliki tespit edilemeyen taşınmazı davasız ve aralıksız yirmi yıl süreyle ve malik sıfatıyla zilyetliğinde bulunduran kişinin, mülkiyetin adına tesciline karar verilmesini isteyebilmesidir.

4721 sayılı TMK m.713

Kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilme ve borç altına girebilme ehliyetidir; ayırt etme gücüne sahip ve ergin olan, kısıtlı olmayan herkes tam fiil ehliyetine sahiptir. Hak ehliyetinden farklı olarak eylem yeteneğine bağlıdır.

4721 sayılı TMK m.9-10

Ağır, riskli ve yıpratıcı işlerde (yeraltı madenleri, basın, TSK, emniyet, sağlık çalışanları vb.) çalışanların prim ödeme gün sayılarına, çalışılan her yıl için 60 ila 180 gün eklenmesidir. Eklenen sürenin bir kısmı emeklilik yaş haddinden de indirilir.

5510 sayılı Kanun m.40

Belli bir olaydan, belli olmayan bir olay için hâkim tarafından yaşam deneyi kurallarına dayanılarak çıkarılan sonuçlardır. İspat yükünü değiştirmez ancak delil değerlendirmesinde dikkate alınır; kanuni karineden farklı olarak yasal dayanağı yoktur.

6100 sayılı HMK m.190 (bağlantılı); doktrin

İdarenin, hiçbir hukuki dayanağı olmaksızın veya açıkça hukuka aykırı biçimde kişilerin temel haklarına ve mülkiyetine el atmasıdır. Fiili yol halinde idari işlem güvencesi ortadan kalkar; adli yargıda dava açılabilir ve idare haksız fiil hükümlerine göre sorumlu olur.

Doktrin ve yargı içtihatları; 2942 sayılı Kanun (el atma)

Sahibinin hususiyetini taşıyan; ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri kategorilerinden birine giren her nevi fikir ve sanat ürünüdür. Eser niteliği tescile bağlı olmaksızın yaratmayla doğar; işleme ve derlemeler de koruma görür.

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.1/B-6

Eser sahibinin mali haklarının yazılı sözleşmeyle ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi koşuluyla devredilebilmesi veya kullanım yetkisinin lisansla tanınmasıdır; henüz vücuda getirilmemiş eserlere ilişkin devir taahhütleri geçerli, devirler ise batıldır. Manevi haklar devredilemez.

5846 sayılı FSEK m.48-52

Tek fiille birden fazla farklı suçun oluşmasına sebebiyet verilmesi halinde, failin yalnızca en ağır cezayı gerektiren suçtan cezalandırılmasıdır. Kasten yaralamanın aynı zamanda mala zarar vermeyi de içermesi tipik örnektir.

5237 sayılı TCK m.44

İnsan zihninin ürünleri üzerindeki hakları düzenleyen hukuk dalıdır; telif hakları (eser sahibinin hakları) ile sınai mülkiyet haklarını (marka, patent, tasarım, coğrafi işaret) kapsar. Türkiye'de FSEK ve SMK temel kaynaklardır; uluslararası düzeyde TRIPS ve WIPO sözleşmeleri belirleyicidir.

5846 sayılı FSEK; 6769 sayılı SMK

FSEK ve SMK'dan doğan hukuk ve ceza davalarına bakan ihtisas mahkemeleridir. Kurulmayan yerlerde asliye hukuk ve asliye ceza mahkemeleri bu sıfatla görev yapar; büyük illerde ayrı hukuk ve ceza mahkemeleri bulunur.

6769 sayılı SMK m.156; 5846 sayılı FSEK m.76

Kiralayanın, kiracının talebi üzerine seçilen bir malı satın alıp kira bedeli karşılığında kiracının kullanımına bıraktığı ve genellikle süre sonunda mülkiyetin devrini öngören finansman yöntemidir. Sözleşme yazılı şekilde yapılır; taşınmazlarda tapuya, özel sicili olan mallarda sicile şerh edilir.

6361 sayılı Kanun m.18 vd.

Tutukevi veya ceza infaz kurumundan ya da gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçılmasıdır. Cebir veya tehdit kullanılması ve silahla ya da birden çok kişiyle birlikte işlenmesi cezayı artırır; etkin pişmanlık hükmü öngörülmüştür.

5237 sayılı TCK m.292-293

Perakende satışa arz edilen malların üzerine veya ambalajına; satış fiyatı, birim fiyatı ve üretim yerini gösterir etiket konulması zorunluluğudur. Etiket fiyatı ile kasa fiyatı farklıysa tüketici lehine olan fiyat uygulanır.

6502 sayılı TKHK m.54; Fiyat Etiketi Yönetmeliği

Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, değerlerine veya yatırımcı kararlarına etki etmek amacıyla aldatıcı işlem yapılması ya da yalan, yanlış bilgi yayılmasıdır; işlem bazlı ve bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı olarak suç düzenlenmiştir.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m.107

Tasarruf mevduatını sigorta eden, faaliyet izni kaldırılan bankaların yönetimini devralan ve varlıklarını tasfiye eden kamu tüzel kişisidir. Sigorta kapsamındaki mevduat limiti Fon Kurulunca belirlenir; kayyımlık görevleri de mevzuatla verilmiştir.

5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.111 vd.

Tasarruf sahiplerinden katılma payı karşılığında toplanan paralarla, pay sahipleri hesabına ve riskin dağıtılması ilkesiyle sermaye piyasası araçlarından oluşan portföyün işletilmesi amacıyla kurulan, tüzel kişiliği olmayan malvarlığıdır. Portföy yönetim şirketlerince içtüzük çerçevesinde yönetilir.

6362 sayılı SPK m.52 vd.

Özellikle dış ticaretten doğan vadeli alacakların, rücu edilmemek kaydıyla iskonto edilerek forfaiter kuruluşa devredildiği finansman tekniğidir. Poliçe, bono ve akreditife dayalı alacaklarda kullanılır; ihracatçıyı tahsilat riskinden kurtarır.

6361 sayılı Kanun (finansman şirketleri çerçevesi); uygulama

Franchise verenin; markasını, işletme sistemini ve know-how'ını, franchise alanın sürekli kullanımına sunduğu, karşılığında bedel aldığı ve alanı destek-denetim yükümlülüğü altına girdiği isimsiz sürekli sözleşmedir. Sona ermede acentelik hükümleri (denkleştirme) kıyasen uygulanabilir; dikey anlaşma yönünden rekabet hukuku denetimine tabidir.

TBK genel hükümler; 6102 sayılı TTK m.122 (kıyasen); 4054 sayılı RKHK

Bir kimsenin fuhşa teşvik edilmesi, bunun yolunun kolaylaştırılması, fuhuş için aracılık edilmesi veya yer temin edilmesidir; çocuklara karşı işlenmesi ağırlaştırıcı nedendir. Fuhşa sürüklenen kişi cezalandırılmaz ve tedaviye veya psikolojik desteğe erişimi sağlanır.

5237 sayılı TCK m.227

Bir taşınmazın, hiçbir hukuki dayanak olmaksızın kullanılması veya elde tutulmasıdır. Malik; el atmanın önlenmesi, ecrimisil ve tahliye yollarına başvurabilir; kamu taşınmazlarında idarece ecrimisil tahakkuku ve tahliye 2886 sayılı Kanuna göre yapılır.

4721 sayılı TMK m.683, m.995; 2886 sayılı Kanun m.75

Bir sözleşmede edimler arasında açık oransızlık bulunması ve bu oransızlığın, zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak yaratılmış olmasıdır. Zarar gören bir yıl (her halde on yıl) içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir veya oransızlığın giderilmesini isteyebilir.

6098 sayılı TBK m.28

Ölümüne kesin gözüyle bakılmasını gerektiren bir olay içinde kaybolan veya kendisinden uzun süredir haber alınamayan ve ölümü hakkında kesin bilgi bulunmayan kişidir. Hukuken, hakkında gaiplik kararı verilmesiyle kişinin bazı hukuki sonuçları doğar.

4721 sayılı TMK m.429

Gaip kişinin gıyabında yapılan yargılamadır.

Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun süre haber alınamayan kişinin, ölümü hakkında kuvvetli olasılık bulunması halinde mahkemece gaipliğine karar verilmesidir. Ölüm tehlikesinde bir yıl, son haber tarihinden itibaren beş yıl geçmesi gerekir; gaiplik kararı miras ve evlilik yönünden ölüme benzer sonuçlar doğurur.

4721 sayılı TMK m.32-35, m.131

Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kişinin, ölmüş sayılmasına ilişkin mahkeme tarafından verilen karardır. Gaiplik kararı, kişinin mirası ve diğer özel hukuk ilişkileri bakımından ölümün hukuki sonuçlarını doğurur.

4721 sayılı TMK

Bir alacağın tamamının tahsil edilememesi hâlinde, elde edilen miktarın alacaklılar arasında alacaklarının birbirine oranına göre paylaştırılmasıdır. Özellikle iflas ve icra hukukunda, alacaklıların alacakları oranında ödeme almasını ifade eder.

Üretici ve ithalatçıların, sattıkları sanayi mallarının belirli süre içinde arızalanması halinde ücretsiz onarım, değişim veya bedel iadesini taahhüt ettikleri zorunlu belgedir. Garanti süresi asgari iki yıldır; garanti süresi içindeki onarımlarda geçen süre garanti süresine eklenir ve azami tamir süresi 20 iş günüdür.

6502 sayılı TKHK m.56; Garanti Belgesi Yönetmeliği

Bir bankanın, müşterisinin bir borcunu veya yükümlülüğünü yerine getirmemesi hâlinde, belirli bir tutarı lehtara ödemeyi bankanın kendi yükümlülüğü olarak üstlendiği banka teminatıdır. Özellikle ihalelerde, sözleşmelerde ve ticari işlemlerde kullanılır. Teminat mektubu.

Garanti verenin, garanti alana karşı üçüncü kişinin bir edimini yerine getireceğini bağımsız olarak taahhüt ettiği sözleşmedir. Kefaletten farkı fer'i olmamasıdır; garanti veren, asıl borçluya ait def'ileri ileri süremez. Banka teminat mektupları tipik uygulamasıdır.

6098 sayılı TBK m.128

Anapara ve faiz ödemelerinin, ihraç eden kuruluşun yanı sıra bir gerçek kişi, tüzel kişi veya banka tarafından garanti altına alındığı tahvildir. Garanti sayesinde tahvil sahibinin alacağının güvence altına alınması amaçlanır.

Bir borcun veya yükümlülüğün yerine getirilmesini güvence altına alan ve belirli şartların gerçekleşmesi hâlinde alacaklıya karşı garanti veren kişi veya kuruluştur. Garantör, garanti sözleşmesi kapsamında asıl borçludan bağımsız bir yükümlülük üstlenebilir.

Başkasının malının, cebir veya tehdit kullanılarak alınmasıdır; halk dilinde gasp olarak bilinen suç TCK'da yağma olarak düzenlenmiştir. Silahla, birden fazla kişiyle, gece vakti veya konutta işlenmesi nitelikli haldir ve cezası hırsızlıktan önemli ölçüde ağırdır.

5237 sayılı TCK m.148-150

Bir yerden başka yere taşınamayan eşyadır; arazi, tapu kütüğünde ayrı sayfaya kaydedilen bağımsız ve sürekli haklar ile kat mülkiyetine kayıtlı bağımsız bölümler taşınmaz mülkiyetinin konusudur. Devri resmi şekle ve tapu siciline tescile bağlıdır.

4721 sayılı TMK m.704-705

Bir taşınmaz malikinin, taşınmazıyla ilgili olarak başka bir kişiye karşı belirli bir şeyi yapma veya verme yükümlülüğü altına girmesini ifade eden ayni haktır. Taşınmazın yükümlülüğü olarak da adlandırılır.

4721 sayılı TMK

Bir alacağın güvence altına alınması amacıyla taşınmaz üzerinde kurulan rehin hakkıdır. Alacak ödenmediğinde alacaklı, taşınmazın paraya çevrilmesini isteyerek alacağını tahsil edebilir. İpotek, ipotekli borç senedi ve irat senedi gayrimenkul rehni türlerindendir.

4721 sayılı TMK

Bir taşınmazın ileride satışının yapılmasını taahhüt eden ön sözleşmedir; noterde düzenleme şeklinde yapılması geçerlilik koşuludur. Tapuya şerh verildiğinde beş yıl süreyle üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir; ifa edilmezse cebri tescil davası açılabilir.

1512 sayılı Noterlik Kanunu m.60; 4721 sayılı TMK m.706; 2644 sayılı Tapu Kanunu m.26

Taşınmaz ve hakların kiraya verilmesinden elde edilen gelirlerin gelir vergisine tabi tutulmasıdır. Konut kira gelirlerinde yıllık istisna uygulanır; gerçek gider veya götürü gider yöntemi seçilebilir ve beyanname mart ayında verilir.

193 sayılı GVK m.70-74

Gayrimenkullere, gayrimenkul projelerine ve gayrimenkule dayalı haklara yatırım yapan, SPK düzenlemelerine tabi halka açık sermaye piyasası kurumudur. Portföy sınırlamaları ve kâr dağıtımı SPK tebliğleriyle düzenlenir; kurumlar vergisi istisnasından yararlanır.

6362 sayılı SPK m.48-49; III-48.1 sayılı Tebliğ

Bir ülke vatandaşlarının, bir yıl içinde ülke içinde ve ülke dışında ürettikleri nihai mal ve hizmetlerin toplam parasal değeridir. GSMH hesaplanırken, yurt içinde yabancıların yaptığı üretimden elde edilen gelirler dikkate alınmaz; ülke vatandaşlarının yurt dışındaki üretimlerinden elde ettikleri gelirler dikkate alınır.

Gebe çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunmasına yönelik özel düzenlemedir; gebe kadınlar günde yedi buçuk saatten fazla ve gece postasında çalıştırılamaz, doğum sonrası bir yıl gece çalışması yaptırılamaz. Emziren kadına günde toplam bir buçuk saat ücretli süt izni verilir.

4857 sayılı İş Kanunu m.74; Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarına Dair Yönetmelik

Çalışma hayatında en geç saat 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren ve en fazla on bir saat süren dönemde yapılan çalışmadır. İşçilerin gece çalışması yedi buçuk saati geçemez (turizm, güvenlik, sağlık gibi sektörlerde yazılı onayla aşılabilir); gece postalarında çalışanlar periyodik sağlık kontrolüne tabidir.

4857 sayılı İş Kanunu m.69

Kesin hükümsüz bir sözleşmenin, geçerli başka bir sözleşmenin unsurlarını taşıması ve tarafların farazi iradelerine uygun düşmesi halinde o sözleşme olarak ayakta tutulmasıdır; şekle aykırı ölüme bağlı tasarrufların ve senetlerin çevrilmesi tipik uygulamalardır.

Doktrin; Yargıtay içtihatları (TBK m.19 bağlantılı)

Yargılamanın sonunda elde edilecek korumanın etkisini güvence altına almak için verilen ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi kararlardır. Yaklaşık ispat yeterlidir; asıl uyuşmazlığı çözmez ve karşı tarafın zararına karşı teminat öngörülebilir.

6100 sayılı HMK m.389 vd.; 2004 sayılı İİK m.257 vd.

İş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hallerinde sigortalıya, istirahatli olduğu dönemde SGK tarafından ödenen gelir kaybı telafisidir. İş kazasında ilk günden, hastalıkta üçüncü günden itibaren ödenir; yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayaktan tedavide üçte ikisi tutarındadır.

5510 sayılı Kanun m.18

İşverenin, işçisini holding içinde başka bir işverene veya özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici olarak devretmesidir. Özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan ilişki kanunla sınırlı hallerde (analık izni, mevsimlik işler, öngörülemeyen iş artışı vb.) ve sürelerde mümkündür.

4857 sayılı İş Kanunu m.7

Kamu ihalelerine katılan isteklilerden, teklif ettikleri bedelin %3'ünden az olmamak üzere alınan teminattır. İhale üzerinde kalan istekli sözleşme imzalamaktan kaçınırsa geçici teminatı gelir kaydedilir; sözleşme aşamasında kesin teminata dönüşür.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu m.33

Vadesinde ödenmeyen kamu alacaklarına, vade tarihinden itibaren aylık olarak uygulanan fer'i kamu alacağıdır. Oranı Cumhurbaşkanınca belirlenir; ay kesirlerine günlük esasla uygulanır ve vergi ziyaı cezaları dahil birçok kamu alacağını kapsar.

6183 sayılı Kanun m.51

Taşınmazından genel yola çıkmak için yeterli geçidi bulunmayan malikin, komşularından tam bir bedel karşılığında geçit hakkı tanınmasını istemesidir (zorunlu geçit). Mahkeme kararıyla kurulur ve tapuya tescil edilir; önceki mülkiyet ve yol durumuna göre en az zarar verecek komşudan istenir.

4721 sayılı TMK m.747

Bir iş sözleşmesine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit, tayfa ve diğer kişilerdir. Deniz İş Kanununa tabidirler; çalışma süreleri, iaşe ve yurda iade gibi konularda özel koruyucu hükümler uygulanır.

854 sayılı Deniz İş Kanunu m.1-2

Kanunla belirli suçlar veya suçlular hakkında suçun ve mahkûmiyetin bütün veya bir kısmının hukuki sonuçlarını ortadan kaldıran af türüdür. Genel af, hem kesinleşmiş mahkûmiyetleri hem de devam eden ceza soruşturması ve kovuşturmalarını etkileyebilir.

Rehinle temin edilmemiş ve ilama bağlanmamış para ve teminat alacakları için başvurulan ilamsız icra takibidir. Ödeme emrine yedi gün içinde itiraz takibi durdurur; alacaklı itirazın iptali davası veya itirazın kaldırılması yoluyla takibe devam edebilir.

2004 sayılı İİK m.42 vd.

Bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Karşı taraf aleyhine olan ve açıkça bilgilendirilmeyen koşullar yazılmamış sayılır; dürüstlük kuralına aykırı koşullar içerik denetimiyle geçersiz kılınır.

6098 sayılı TBK m.20-25

Pay sahiplerinin şirket işlerine ilişkin haklarını kullandıkları zorunlu karar organıdır. Esas sözleşme değişikliği, organların seçimi, finansal tabloların onayı ve kâr dağıtımı devredilemez yetkilerindendir; olağan toplantı her faaliyet dönemi sonundan itibaren üç ay içinde yapılır.

6102 sayılı TTK m.407 vd.

Kişilerin sağlıklarının korunması ve hastalık halinde finansmanının sağlanması amacıyla, Türkiye'de ikamet edenleri kural olarak zorunlu kapsama alan sigorta koludur. Geliri düşük olanların primleri devletçe karşılanır; sağlık hizmetlerinden yararlanma prim borcu ve gün koşullarına bağlıdır.

5510 sayılı Kanun m.60 vd.

Kanunla belirlenen ulusal bayram ve genel tatil günleridir (29 Ekim, dini bayramlar, 1 Ocak, 23 Nisan, 1 Mayıs, 19 Mayıs, 15 Temmuz, 30 Ağustos). Bu günlerde çalışmayan işçi tam ücret alır; çalışırsa her gün için ilave bir günlük ücret ödenir.

2429 sayılı UBGT Kanunu; 4857 sayılı İş Kanunu m.44, m.47

İnsan olarak hukuk düzeninde hak ve borçlara ehil olan kişidir. Kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer; kişiliğe bağlı haklar devredilemez ve vazgeçilemez.

4721 sayılı TMK m.8, m.28

Mahkeme hükmünün; tarafların iddia ve savunmalarının özetini, tartışılan hukuki ve maddi sorunları, delillerin değerlendirilmesini ve sonucun hukuki dayanaklarını gösterecek şekilde yazılmasıdır. Gerekçesiz karar Anayasaya aykırıdır ve mutlak bozma sebebidir; kanun yolu süreleri çoğu halde gerekçeli kararın tebliğiyle işlemeye başlar.

Anayasa m.141/3; 6100 sayılı HMK m.297; 5271 sayılı CMK m.34, m.230

Hiç kimsenin; işkenceye, insanlık dışı muameleye veya onur kırıcı ceza ve muameleye tabi tutulacağı ya da ırkı, dini, tabiiyeti ve siyasi görüşleri nedeniyle hayatının veya hürriyetinin tehdit altında olacağı bir yere gönderilememesidir. Uluslararası koruma hukukunun temel ilkesidir.

6458 sayılı YUKK m.4; 1951 Cenevre Sözleşmesi m.33

Kural olarak kanunların yürürlüğe girdikleri tarihten sonraki olaylara uygulanmasıdır; kazanılmış haklara ve tamamlanmış hukuki durumlara dokunulamaz. Ceza hukukunda ise failin lehine olan kanunun geçmişe yürümesi anayasal ve yasal zorunluluktur.

5237 sayılı TCK m.7; Anayasa m.38

Davacının, dava açarken tarifede belirlenen tebligat, bilirkişi ve keşif gibi yargılama giderleri karşılığı mahkeme veznesine yatırmak zorunda olduğu tutardır; dava şartıdır. Eksikliği halinde tamamlanması için iki haftalık kesin süre verilir.

6100 sayılı HMK m.114/1-g, m.120

Vergi mükelleflerinin, defter tutmak zorunda olmayan kişilerden aldıkları mal ve hizmetler için düzenledikleri belgedir; belirli hallerde banka dekontu gibi belgeler gider pusulası yerine geçer. Ödemenin türüne göre gelir vergisi tevkifatı yapılır.

213 sayılı VUK m.234

Tarafın yokluğunda verilen kararı ifade eden eski usul hukuku terimidir. Güncel hukukta duruşmaya gelmemenin sonuçları; hukukta dosyanın işlemden kaldırılması veya yokluğunda yargılamaya devam, cezada ise sanığın sorgusu yapılmadan mahkûmiyet verilememesi şeklinde düzenlenmiştir.

6100 sayılı HMK m.150; 5271 sayılı CMK m.193 vd.

Satılan malda, olağan bir gözden geçirmeyle ortaya çıkarılamayan ve sonradan anlaşılan ayıptır. Alıcı, gizli ayıbı öğrenir öğrenmez uygun süre içinde satıcıya bildirmek zorundadır; tüketici satışlarında teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim anında var olduğu karine olarak kabul edilir.

6098 sayılı TBK m.223; 6502 sayılı TKHK m.10

Örgütlü suçlarla mücadelede, kimliği değiştirilerek örgüt içine yerleştirilen ve delil toplayan kamu görevlisidir. Ancak kanunda sayılan katalog suçlarda, hâkim kararıyla görevlendirilebilir; soruşturmacı görevini yaparken suç işleyemez.

5271 sayılı CMK m.139

Ağır suçlara ilişkin yargılamalarda, hayatı veya yakınları tehlikede olan tanığın kimlik bilgilerinin gizlenmesi ve sesi-görüntüsü değiştirilerek dinlenmesidir. Gizli tanık beyanı tek başına mahkûmiyete esas alınamaz; diğer delillerle desteklenmesi gerekir.

5726 sayılı Tanık Koruma Kanunu; 5271 sayılı CMK m.58

Taraflardan birinin veya her ikisinin, ilişki sırasında öğrendikleri ticari sır ve gizli bilgileri üçüncü kişilerle paylaşmama ve amaç dışı kullanmama taahhüdünü içeren sözleşmedir. İhlali; cezai şart, tazminat ve koşulları varsa ticari sırların korunmasına ilişkin hükümler ile haksız rekabet yaptırımlarını gündeme getirir.

6098 sayılı TBK genel hükümler; 6102 sayılı TTK m.55 (haksız rekabet)

Doğrudan veya dolaylı maddi menfaat elde etmek amacıyla, yabancının yasal olmayan yollarla ülkeye sokulması, ülkede kalmasına imkân sağlanması veya Türk vatandaşı ya da yabancının yurt dışına çıkarılmasıdır. Mağdurların hayatı bakımından tehlike oluşturması ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesi cezayı artırır.

5237 sayılı TCK m.79

Failin, suçun icra hareketlerinden kendi isteğiyle vazgeçmesi veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını ya da neticenin gerçekleşmesini önlemesidir. Fail teşebbüsten cezalandırılmaz; ancak o ana kadarki hareketler başlı başına suç oluşturuyorsa yalnızca o suçtan sorumlu olur.

5237 sayılı TCK m.36

Bir davaya hangi tür (sulh hukuk, asliye hukuk, asliye ticaret, iş, tüketici vb.) mahkemede bakılacağını belirleyen kurallardır; kamu düzenindendir ve yargılamanın her aşamasında resen gözetilir. Görevsiz mahkemede açılan dava usulden reddedilir ve dosya talep üzerine görevli mahkemeye gönderilir.

6100 sayılı HMK m.1 vd., m.114-115

Adli ve idari yargı mercileri arasında bir davanın hangi yargı kolunda görüleceğine ilişkin çıkan olumlu veya olumsuz uyuşmazlıktır; Uyuşmazlık Mahkemesince kesin olarak çözülür.

2247 sayılı Uyuşmazlık Mahkemesi Kanunu

Kamu hizmetlerinin gerektirdiği hallerde, görevi başında kalmasında sakınca görülen memur hakkında uygulanan ihtiyati tedbirdir. Uzaklaştırılan memura bu dönemde aylığının üçte ikisi ödenir; soruşturma sonunda göreve iade halinde kesilen kısım iade edilir.

657 sayılı DMK m.137 vd.

Kamu görevlisinin, görevinin gereklerine aykırı hareket etmek suretiyle kişilerin mağduriyetine, kamunun zararına veya kişilere haksız menfaat sağlanmasına neden olmasıdır. Görevin ihmali veya geciktirilmesi suretiyle işlenmesi ayrı fıkrada düzenlenmiştir; genel ve tali nitelikte bir suçtur.

5237 sayılı TCK m.257

Mahkemenin, davanın kendi görev alanına girmediğini tespit ederek verdiği usule ilişkin karardır. Kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde başvuru üzerine dosya görevli mahkemeye gönderilir; süresinde başvurulmazsa dava açılmamış sayılır.

6100 sayılı HMK m.20

Eserin, önceden kesin olarak belirlenmiş toplam bir bedel karşılığında yapılmasının kararlaştırılmasıdır. Yüklenici, işin öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirmesi halinde kural olarak bedel artırımı isteyemez; ancak önceden öngörülemeyen olağanüstü durumlarda uyarlama veya sözleşmeden dönme mümkündür.

6098 sayılı TBK m.480

Yakalanan kişinin, hakkındaki işlemlerin tamamlanması amacıyla hâkim önüne çıkarılmasına kadar özgürlüğünün savcı kararıyla geçici olarak kısıtlanmasıdır. Süre yakalama anından itibaren 24 saati (yol süresi hariç), toplu suçlarda uzatmalarla dört günü geçemez; gözaltına karşı sulh ceza hâkimliğine itiraz mümkündür.

5271 sayılı CMK m.91; Anayasa m.19

Fiili işlediği yolunda kuvvetli şüphe bulunan şüpheli veya sanığın akıl hastası olup olmadığını, akıl hastasıysa ne zamandan beri hasta olduğunu tespit için resmi sağlık kurumunda üç haftayı (uzatmalarla üç ayı) aşmamak üzere gözleme tabi tutulmasıdır; hâkim veya mahkeme kararı gerekir.

5271 sayılı CMK m.74

İşçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak işi bırakmalarıdır. Toplu iş sözleşmesi görüşmelerinde uyuşmazlık halinde kanuni greve gidilebilir; kanun dışı grevde işveren iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir. Grev hakkı anayasal güvence altındadır.

Anayasa m.54; 6356 sayılı STİSK m.58 vd.

Can ve mal kurtarma, hastane, enerji üretim-dağıtım gibi işlerde grevin yasak olması; genel sağlığı veya milli güvenliği bozucu grevlerin ise Cumhurbaşkanı kararıyla altmış gün ertelenebilmesidir. Erteleme sonunda anlaşma sağlanamazsa uyuşmazlık Yüksek Hakem Kuruluna gider.

6356 sayılı STİSK m.62-63

Eşyanın gümrük işlemlerine tabi tutulmaksızın ülkeye sokulması, gümrük vergilerinin kaçırılması veya yasak eşyanın ithal-ihraç edilmesidir; hapis ve adli para cezası ile eşya müsaderesini gerektirir. Akaryakıt, tütün ve alkol kaçakçılığı için özel ağırlaştırıcı hükümler vardır.

5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu m.3

Eşyanın gümrük kıymeti veya miktarı üzerinden, ithalatta (istisnaen ihracatta) alınan dış ticaret vergisidir. Tarife cetveline ve eşyanın menşeine göre hesaplanır; itiraz ve uzlaşma yolları Gümrük Kanununda düzenlenmiştir.

4458 sayılı Gümrük Kanunu

Zorunlu sorumluluk sigortalarında; sigortasız veya tespit edilemeyen araçların yol açtığı bedensel zararlar ile sigortacının iflası gibi hallerde zarar görenlere ödeme yapan hesaptır. Türkiye Sigorta Birliği nezdinde faaliyet gösterir.

5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m.14

İlk defa memuriyete veya belirli kamu görevlerine atanacaklar hakkında; adli sicil, arananlardan olup olmadığı ve kanunda sayılan diğer hususların araştırılmasıdır. 7315 sayılı Kanunla anayasal ilkeler doğrultusunda yeniden düzenlenmiş, hangi kadrolar için güvenlik soruşturması yapılacağı sınırlandırılmıştır.

7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu

Ceza yerine veya cezayla birlikte uygulanan; belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, eşya ve kazanç müsaderesi, akıl hastalarına özgü tedbirler, tekerrür rejimi ve sınır dışı etme gibi koruma ve iyileştirme amaçlı yaptırımlardır.

5237 sayılı TCK m.53-60

Kişilerin haberleşme araçlarını kullanarak başkalarıyla serbestçe iletişim kurabilmesini ve haberleşmelerinin gizliliğinin korunmasını güvence altına alan temel hak ve özgürlüktür. Haberleşmenin gizliliğine, kural olarak hâkim kararıyla ve kanunda öngörülen şartlar altında müdahale edilebilir.

Kişilerin haberleşme hakkına veya haberleşmenin gizliliğine hukuka aykırı şekilde müdahale edilmesidir. Haberleşmenin hukuka aykırı olarak dinlenmesi, kayda alınması, içeriğinin öğrenilmesi veya başkalarına açıklanması bu kapsama girebilir.

Kesinleşmiş icra takibinin konusu olan alacağın karşılanması için, borçlunun mal ve haklarına icra dairesince hukuken el konulmasıdır. Borçlu ve ailesinin yaşamı için zorunlu mallar haczedilemez; hacizli mal satılarak alacaklıya ödeme yapılır.

2004 sayılı İİK m.78 vd.

Borçlunun üçüncü kişilerdeki (banka, işveren, kiracı vb.) alacak ve haklarının haczi için gönderilen bildirimdir. Birinci ihbarnameye yedi gün içinde itiraz etmeyen üçüncü kişi borcu zimmetinde saymış kabul edilir; süreç ikinci ve üçüncü ihbarnamelerle devam eder.

2004 sayılı İİK m.89

İcra memuru tarafından haciz işlemi sırasında düzenlenen; haczedilen mal, hak veya alacakların ve haciz işlemiyle ilgili diğer önemli hususların kaydedildiği resmî belgedir. Haciz tutanağı, haczin kapsamını ve yapılan işlemleri belgelemek ve gerektiğinde ispatlamak amacıyla kullanılır.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

Haczedilen malın haciz tarihindeki ekonomik değerinin belirlenmesi işlemidir. İcra memuru tarafından yapılır ve malın satışa esas değerinin belirlenmesinde dikkate alınır.

Aynı taşınmaz veya mal üzerinde birden fazla rehin hakkı ya da haciz bulunması hâlinde, alacaklıların alacaklarının tahsilinde sahip oldukları öncelik sırasını ifade eder. Özellikle taşınmaz rehni bakımından, önceki derecede bulunan alacaklı öncelikle tatmin edilir.

Haciz işleminin, borçlunun mallarının haczedilmesinde kanunda öngörülen sıraya ve usule uygun olarak yapılmasını ifade eder. İcra memuru, haciz sırasında borçlunun borcunu karşılayacak miktarda malını haczetmeli ve mümkün olduğunca borçlu ile üçüncü kişiler bakımından kanunda belirtilen haciz sırasına uymalıdır.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

Aynı borçlu hakkında haciz koydurmuş olan bir alacaklının, ilk hacze iştirak ederek haczedilen malın satış bedelinden diğer alacaklıyla birlikte yararlanmasıdır. İştirak için İcra ve İflas Kanunu'nda öngörülen şartların bulunması gerekir; şartları sağlayan alacaklılar aynı derecede sayılır ve satış bedeli alacakları oranında paylaştırılır.

Borçlunun ve ailesinin yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan; ekonomik faaliyeti için zorunlu eşya, haline uygun konutu (sınırlamalarla), maaşının belirli oranı üzerindeki kısmı, emekli aylıkları (SGK) ve nafaka alacakları gibi kanunla korunmuş değerlerdir. Ücret haczi kural olarak dörtte biri aşamaz.

2004 sayılı İİK m.82-83; 5510 sayılı Kanun m.93

Hukuk düzeninin kişilere tanıdığı ve koruduğu menfaat ve yetkilerdir. Mutlak haklar herkese karşı, nisbi haklar belirli kişilere karşı ileri sürülür; yenilik doğuran haklar tek taraflı beyanla hukuki durum değiştirir.

Genel hukuk teorisi; 4721 sayılı TMK

Herkesin, meşru vasıta ve yollardan yararlanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olmasıdır. Mahkemeye erişim hakkını, gerekçeli karar hakkını ve makul sürede yargılanmayı kapsar.

Anayasa m.36; AİHS m.6

Bir hakkın, kanunda öngörülen süre içinde kullanılmaması halinde kendiliğinden sona ermesidir. Zamanaşımından farklı olarak hâkim tarafından resen gözetilir, durması ve kesilmesi söz konusu olmaz; iş güvencesinde başvuru süreleri ve boşanmada tazminat süresi tipik örneklerdir.

İlgili özel hükümler (örn. 4857 m.20; TMK m.178)

Her insanın, hukuk düzeni sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olma yeteneğidir; bütün insanlar hak ehliyetinde eşittir. Sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düşme anından itibaren başlar.

4721 sayılı TMK m.8, m.28

Bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat edilmesi ya da sövmek suretiyle saldırılmasıdır. Kamu görevlisine görevinden dolayı, kişinin mensup olduğu dine göre veya alenen işlenmesi cezayı artırır; mağdurun gıyabında hakaret en az üç kişiyle ihtilat halinde cezalandırılır.

5237 sayılı TCK m.125-131

Eser ve yapım sözleşmelerinde, gerçekleştirilen imalat tutarının dönemler halinde tespit edilerek yükleniciye ödenmesine esas alınan belgedir. Kamu ihale sözleşmelerinde hakediş raporlarının düzenlenmesi, kesintiler ve itiraz usulü ayrıntılı düzenlenmiştir; hakedişin çekincesiz imzalanması sonraki taleplerde ispat sorunu doğurabilir.

4735 sayılı Kanun; Yapım İşleri Genel Şartnamesi

Tarafların, aralarındaki uyuşmazlığın çözümünü devlet yargısı yerine bıraktıkları tarafsız ve bağımsız kişidir. Hakem kararları taraflar için bağlayıcıdır ve kesinleşince ilam gibi icra edilebilir; iptal davası sınırlı sebeplerle açılabilir.

6100 sayılı HMK m.407 vd.; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu

Tüketici işlemlerinden doğan ve değeri her yıl belirlenen parasal sınırın altında kalan uyuşmazlıkları çözmekle görevli idari kuruluştur. Sınırın altındaki uyuşmazlıklarda başvuru zorunludur; kararlar tarafları bağlar, ilam hükmünde olup 15 gün içinde tüketici mahkemesine itiraz edilebilir.

6502 sayılı TKHK m.66-72

Sigorta sözleşmelerinde ve diğer özel hukuk ilişkilerinde, tarafların; zararın miktarı gibi maddi vakıaların tespitini kesin biçimde bağlayıcı olmak üzere bıraktıkları uzman kişidir. Tespitleri, açıkça gerçek durumdan önemli ölçüde farklı olmadıkça tarafları ve mahkemeyi bağlar.

6102 sayılı TTK m.1425 vd.; Yargıtay içtihatları

Kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkimin, hukuka ve hakkaniyete göre karar vermesidir. Tazminatın belirlenmesi, cezai şartın indirilmesi ve nafaka takdiri tipik uygulama alanlarıdır.

4721 sayılı TMK m.4

Hâkim ve savcıların mesleğe kabul, atama, terfi, disiplin ve meslekten çıkarma işlemlerini yürüten anayasal kuruldur; on üç üyeden oluşur ve başkanı Adalet Bakanıdır. Meslekten çıkarma kararları dışındaki kararlarına karşı yargı yolu kapalıdır.

Anayasa m.159; 6087 sayılı Kanun

Hâkimlerin ve savcıların azlolunamaması, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaması ve aylık-ödeneklerinden yoksun bırakılamamasıdır; yargı bağımsızlığının kişisel güvencesidir.

Anayasa m.139

Kusursuz olan ayırt etme gücünden yoksun kişinin verdiği zarardan, hakkaniyet gerektiriyorsa tamamen veya kısmen sorumlu tutulabilmesidir; tarafların ekonomik durumları gözetilir. Kusursuz sorumluluğun istisnai bir türüdür.

6098 sayılı TBK m.65

Bir hakkın, açıkça dürüstlük kuralına aykırı ve başkasına zarar verme amacıyla veya hiçbir meşru menfaat sağlamaksızın kullanılmasının hukuk düzenince korunmamasıdır. Şekil eksikliğinin ileri sürülmesinin hakkın kötüye kullanılması sayıldığı haller içtihatlarla geliştirilmiştir.

4721 sayılı TMK m.2/2

İşçinin; sağlık sebepleri, işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışları (ücretin ödenmemesi, mobbing, hakaret vb.) veya zorlayıcı sebeplerle iş sözleşmesini bildirim süresi beklemeksizin derhal feshedebilmesidir. Haklı fesihte işçi kıdem tazminatına hak kazanır ancak ihbar tazminatı alamaz.

4857 sayılı İş Kanunu m.24

İşverenin; işçinin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışları (devamsızlık, doğruluğa aykırılık, işyerinde suç işleme vb.), sağlık sebepleri veya zorlayıcı nedenlerle sözleşmeyi derhal feshedebilmesidir. Ahlak ve iyi niyete aykırılık nedeniyle fesihte işçi kıdem tazminatına hak kazanamaz.

4857 sayılı İş Kanunu m.25

Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılığa dayanan fesih hakkının; iki taraftan birinin bu davranışları öğrendiği günden başlayarak altı iş günü ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılması zorunluluğudur. Süre geçtikten sonra yapılan fesih haksız fesih sonuçlarını doğurur.

4857 sayılı İş Kanunu m.26

Hukuka aykırı ve kusurlu bir fiille başkasına zarar verilmesidir; zarar görene tazminat isteme hakkı verir. Sorumluluğun koşulları fiil, hukuka aykırılık, kusur, zarar ve nedensellik bağıdır; tazminat davası zararın ve tazmin yükümlüsünün öğrenilmesinden itibaren iki, her halde fiilden itibaren on yıllık zamanaşımına tabidir.

6098 sayılı TBK m.49-76

Rakipler arasında veya tedarik edenlerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı veya dürüstlük kuralına aykırı davranış ve ticari uygulamalardır. Kötüleme, yanıltıcı reklam, iş şartlarına uymama ve iş sırlarından yararlanma başlıca hallerdir; tespit, men, maddi-manevi tazminat davaları ve cezai yaptırım öngörülmüştür.

6102 sayılı TTK m.54-63

Tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilen ve dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan şartlardır; kesin olarak hükümsüzdür. Ticaret Bakanlığı ve mahkemeler haksız şartların kullanımını denetler.

6502 sayılı TKHK m.5

Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlenmesidir; cezada indirim nedenidir. Kasten öldürmede ceza 12-18 yıla iner, diğer suçlarda dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir; ilk haksız hareketin kimden geldiği belirlenemiyorsa asgari indirim uygulanır.

5237 sayılı TCK m.29

Kanuna uygun olmayan yakalama, gözaltı veya tutuklama ile hakkında kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilenlerin uğradıkları zararların Devletten tazminidir. Karar veya hükmün kesinleşmesinden itibaren üç ay ve her halde bir yıl içinde ağır ceza mahkemesinde dava açılır.

5271 sayılı CMK m.141-144

Bir kişinin, başkasına ait hakka onun yerine geçerek sahip olmasıdır. Borcu ifa eden kefil ve sigorta tazminatını ödeyen sigortacı, alacaklının haklarına halef olur; mirasçılar külli halefiyet yoluyla mirasbırakanın hak ve borçlarına bir bütün olarak sahip olur.

6098 sayılı TBK m.127, m.596; 6102 sayılı TTK m.1472

Sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan halka çağrıda bulunulmasıdır. İzahname hazırlanması ve SPK onayı zorunludur; halka açık ortaklık statüsü, pay sahibi sayısına veya halka arza bağlı olarak kazanılır.

6362 sayılı SPK m.3-4 vd.

Kıymetli evrakı elinde bulunduran ve senetten doğan hakkı talep etmeye yetkili kişidir. Emre yazılı senetlerde düzgün ciro zinciriyle senedi elinde bulunduran kişi yetkili hamil sayılır; iyiniyetli hamil, önceki hamillere karşı ileri sürülebilecek kişisel def'ilerden etkilenmez.

6102 sayılı TTK m.686, m.687

Senedin metninden veya şeklinden hamili kim ise o kişinin hak sahibi sayılacağı anlaşılan kıymetli evraktır; yalnızca teslimle devredilir. Hamiline yazılı pay senetlerinin devri, Merkezi Kayıt Kuruluşuna bildirimle hüküm ifade eder.

6102 sayılı TTK m.658, m.489

Tren ile taşımacılıkta kullanılan taşıma belgesi olup malların demiryolu ile taşınmasına ilişkin uluslararası anlaşmadır. Hamule, aslen Arapça bir kelime olup "yük" manasına gelmektedir.

VUK Genel Tebliği (253 Sıra No)

Kişi özgürlüğünün ceza infaz kurumunda kısıtlanmasını içeren yaptırımdır; ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve süreli hapis olarak üçe ayrılır. Süreli hapis, aksine hüküm yoksa bir aydan az yirmi yıldan fazla olamaz; kısa süreli hapis seçenek yaptırımlara çevrilebilir.

5237 sayılı TCK m.46-50

Alacaklının; zilyetliğinde bulunan ve borçluya ait olan taşınırlar ile kıymetli evrakı, muaccel ve bağlantılı alacağı ödeninceye kadar geri vermeyip paraya çevirtebilme hakkıdır. Kiraya verenin hapis hakkı ile otelci ve taşıyıcının hapis hakkı özel olarak düzenlenmiştir.

4721 sayılı TMK m.950-953; 6098 sayılı TBK m.336

Devletin yargı, tapu, noter ve konsolosluk gibi hizmetlerinden yararlananlardan aldığı kamu geliridir. Yargı harçları başvurma harcı ile nispi/maktu karar ve ilam harcından oluşur; harcı ödenmeyen işlemler kural olarak yapılmaz ve eksik harç ikmal ettirilir.

492 sayılı Harçlar Kanunu

İcra takibine konu alacağın, icra dairesi dışında borçludan doğrudan tahsil edilmesidir. Alacaklının haricen tahsili icra dairesine bildirmesi gerekir; bildirilmeyen haricen tahsilde tahsil harcı sorumluluğu doğabilir ve takibin akıbeti uyuşmazlık konusu olabilir.

492 sayılı Harçlar Kanunu; 2004 sayılı İİK uygulaması

Taşınmazın, tapu müdürlüğü dışında adi yazılı sözleşme veya sözlü anlaşmayla satılmasıdır; resmi şekil koşuluna aykırı olduğundan kesin hükümsüzdür ve mülkiyeti geçirmez. Alıcı ödediği bedeli sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri isteyebilir; içtihatlar bazı hallerde şekil eksikliğinin ileri sürülmesini hakkın kötüye kullanılması saymıştır.

4721 sayılı TMK m.706; 6098 sayılı TBK m.77 vd.

Kiraya verenin, kiracıya ürün veren bir şeyin veya hakkın kullanımını ürün devşirme yetkisiyle birlikte bıraktığı, kiracının bedeli para veya ürün payı olarak ödediği kira türüdür; tarım arazileri ve işletme kiraları tipik örnektir. Adi kiradan farklı fesih süreleri öngörülmüştür.

6098 sayılı TBK m.357-378

Sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen tarafın sözleşmeyle bağlı olmamasıdır. Açıklamada yanılma (sözleşmenin niteliğinde, konusunda, kişide, miktarda) ve temel yanılması esaslı sayılır; yanılan, öğrenmeden itibaren bir yıl içinde iptal hakkını kullanabilir ancak dürüstlük kuralına aykırı biçimde yanılmaya dayanamaz.

6098 sayılı TBK m.30-35

Bir kimsenin, karşılık almaksızın ve kendi menfaati olmaksızın başkasını taşımasıdır. Motorlu araç işletenin sorumluluğuna ilişkin hükümler hatır taşımalarında uygulanmaz; sorumluluk genel hükümlere tabidir ve tazminattan hakkaniyet indirimi yapılabilir.

2918 sayılı KTK m.87; Yargıtay içtihatları

Havale edenin, havale ödeyicisini kendi hesabına para, kıymetli evrak veya diğer misli eşyayı havale alıcısına vermeye; alıcıyı da bunu kendi adına kabule yetkilendirdiği hukuki işlemdir. Banka havaleleri ve EFT işlemlerinin borçlar hukuku temelidir.

6098 sayılı TBK m.555-560

Sigortacının, prim karşılığında sigortalının ölümü veya belirli bir yaşa ulaşması ya da her iki ihtimale bağlı olarak sigorta bedelini ödemeyi üstlendiği can sigortasıdır. Lehtar atanabilir; sigorta ettiren, ilk yıl primleri ödendikten sonra sözleşmeden cayma ve iştira (satın alma) haklarına sahiptir.

6102 sayılı TTK m.1487 vd.

Eşlerden birinin diğerinin hayatına kast etmesi; özel ve mutlak boşanma sebebidir. Pek kötü veya onur kırıcı davranışla birlikte düzenlenmiştir; davaya hakkı olan eşin sebebi öğrenmesinden itibaren altı ay ve her halde beş yıl içinde dava açması gerekir.

4721 sayılı TMK m.162

Eşlerden birinin sürekli biçimde toplumun anlayışına göre haysiyetsiz bir yaşam sürmesi ve bu nedenle diğer eş için birlikte yaşamanın beklenemez hale gelmesidir; özel ve nisbi boşanma sebebidir.

4721 sayılı TMK m.163

Bir hayvanın bakımını ve yönetimini sürekli veya geçici olarak üstlenen kişinin, hayvanın verdiği zarardan kusursuz sorumlu olmasıdır. Bulunduran, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispatlarsa sorumluluktan kurtulur; zarar başka birinin veya hayvanın kışkırtmasından doğmuşsa rücu mümkündür.

6098 sayılı TBK m.67-68

Mülkiyeti Hazineye ait olan veya Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan taşınmazlardır. Satışı, kiraya verilmesi ve irtifak hakkı tesisi 2886 sayılı Kanun ile Milli Emlak mevzuatına tabidir; işgali halinde ecrimisil tahakkuk ettirilir.

2886 sayılı Devlet İhale Kanunu; 4706 sayılı Kanun

1412 sayılı eski CMUK döneminde, kamu davası açılmadan önce savcılıkça yürütülen araştırma evresini ifade eden terimdir; 5271 sayılı CMK'da 'soruşturma evresi' olarak yeniden adlandırılmıştır.

5271 sayılı CMK m.2, m.160 vd.

Hekimin; tıbbi müdahalenin türü, riskleri, alternatifleri ve reddin sonuçları hakkında hastayı anlayabileceği şekilde bilgilendirmesi ve rızasını almasıdır. Aydınlatılmamış rıza geçersizdir; usulüne uygun aydınlatma yapılmadan gerçekleştirilen müdahale, tıbben kusursuz olsa dahi hukuka aykırı sayılabilir.

Hasta Hakları Yönetmeliği m.15 vd.; Biyotıp Sözleşmesi m.5; TBK m.502 vd.

Hekimin, tıp biliminin standartlarına aykırı teşhis, tedavi veya organizasyon kusuruyla hastaya zarar vermesinden doğan sorumluluktur; özel hastane ve serbest hekimlerde vekâlet sözleşmesine, estetik gibi sonuç taahhütlü işlemlerde eser sözleşmesine dayanır. Kamu hastanelerinde dava idare aleyhine tam yargı davası olarak açılır; kamu görevlisi sağlık personeli hakkında ceza soruşturması ve tazminatta özel usuller (Sağlık Bakanlığı kurul incelemesi) getirilmiştir.

6098 sayılı TBK m.502 vd.; Anayasa m.129; 3359 sayılı Kanun Ek m.18

Bir tarafın, diğerini sözleşme yapmaya yöneltmek için kasten yanlış kanaat uyandırması veya mevcut yanlış kanaati sürdürmesidir. Aldatılan taraf, öğrenmeden itibaren bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir ve tazminat isteyebilir; üçüncü kişinin aldatması halinde karşı tarafın bilmesi veya bilebilecek olması aranır.

6098 sayılı TBK m.36, m.39

Müflisin, iflasından önce veya sonra alacaklılarını zarara uğratmak kastıyla malvarlığını azaltıcı hileli işlemler (mal kaçırma, gerçeğe aykırı borç ikrarı, defter yok etme vb.) yapmasıdır; üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezasını gerektirir. Taksirli (taksiratlı) iflas ayrıca düzenlenmiştir.

5237 sayılı TCK m.161-162; 2004 sayılı İİK m.310 vd.

Zilyedinin rızası olmadan başkasına ait taşınır bir malın, kendisine veya başkasına yarar sağlamak amacıyla bulunduğu yerden alınmasıdır. Bina içinde, gece vakti, kilit kırarak veya bilişim sistemlerinin kullanılması suretiyle işlenmesi nitelikli hallerdir; kullanma hırsızlığı ve malın değerinin azlığı indirim nedenleridir.

5237 sayılı TCK m.141-147

Kişiler arasındaki kan bağına veya evlenmeye dayanan yakınlık ilişkisidir. Kan hısımlığının derecesi doğumların sayısıyla belirlenir; kayın hısımlığı, eşlerden biriyle diğer eşin kan hısımları arasında oluşur ve evliliğin sona ermesiyle ortadan kalkmaz. Hısımlık; evlenme engelleri, tanıklıktan çekinme ve hâkimin yasaklılığında hukuki sonuç doğurur.

4721 sayılı TMK m.17-18

Kamu hizmetinin kuruluşunda, düzenlenişinde veya işleyişindeki bozukluk ve aksaklıktır; hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesi şeklinde ortaya çıkar. İdarenin tazmin sorumluluğunun temel dayanağıdır ve kişisel kusurdan ayrılır; zarar gören, idare aleyhine tam yargı davası açar.

Anayasa m.125; 2577 sayılı İYUK m.12-13; Danıştay içtihatları

İşçinin, işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle iş görmeyi, işverenin de ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir; İş Kanunu kapsamı dışında kalan çalışma ilişkilerinde TBK hükümleri uygulanır. Bağımlılık unsuru, onu eser ve vekâlet sözleşmelerinden ayırır.

6098 sayılı TBK m.393 vd.; 4857 sayılı İş Kanunu m.8

Sigortasız çalıştırılan veya eksik bildirilen işçinin, çalışmalarının SGK'ya bildirilmesini sağlamak amacıyla açtığı davadır. Hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıllık hak düşürücü süreye tabidir; işe giriş bildirgesi verilmiş çalışmalarda süre işlemez. Kamu düzenine ilişkin sayıldığından resen araştırma ilkesi uygulanır.

5510 sayılı Kanun m.86/9; 7036 sayılı İMK m.4

Başka işletmelere katılmak ve onları yönetmek amacıyla kurulan; kural olarak üretim veya ticaret yapmayan ana ortaklıktır. Türk hukukunda anonim şirket olarak kurulur; şirketler topluluğuna ilişkin TTK hükümleri (hâkimiyet, denkleştirme, güvenden doğan sorumluluk) holdingler için özel önem taşır.

6102 sayılı TTK m.519/4, m.195 vd.

Tüzel kişinin eski hukuk dilindeki karşılığıdır; başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belirli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal topluluklarını ifade eder. Güncel mevzuatta 'tüzel kişi' terimi kullanılır.

4721 sayılı TMK m.47 vd.

İki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezalarında; sanığın daha önce kasıtlı suçtan mahkûm olmaması, zararın giderilmesi ve yeniden suç işlemeyeceği kanaati koşullarıyla hükmün açıklanmayıp sanığın beş yıl denetime tabi tutulmasıdır. 2023 AYM iptali sonrası kurum yeniden düzenlenmiş; sanığın kabulü koşulu kaldırılmış ve karara karşı istinaf yolu açılmıştır. Denetim süresi yükümlülüklere uygun geçirilirse dava düşer.

5271 sayılı CMK m.231 (7499 sayılı Kanunla değişik)

Devletin tüm eylem ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, yargı denetimine açık bulunduğu, temel hakların güvence altına alındığı ve hukuki güvenlik ile belirliliğin sağlandığı devlet modelidir; Cumhuriyetin değiştirilemez niteliklerindendir.

Anayasa m.2; AYM içtihatları

Bir fiilin, hukuk düzeninin emir ve yasaklarına aykırı olmasıdır; haksız fiil sorumluluğunun ve suçun unsurlarındandır. Kişilik haklarına ve mutlak haklara saldırı doğrudan, salt malvarlığı zararları ise koruma normunun ihlali halinde hukuka aykırı sayılır.

6098 sayılı TBK m.49; 5237 sayılı TCK m.21 vd.

Bir fiilin suç veya haksız fiil olmasını engelleyen hallerdir; meşru savunma, hakkın kullanılması, görevin ifası ve ilgilinin rızası başlıcalarıdır. Ceza hukukunda hukuka uygunluk nedeninin varlığı beraat sonucunu doğurur; sınırın aşılması ayrıca düzenlenmiştir.

5237 sayılı TCK m.24-27; 6098 sayılı TBK m.63

Davanın taraflarının; yargılamayla ilgili bilgi sahibi olma, açıklama ve ispat hakkını kullanma ve mahkemenin bu açıklamaları dikkate alıp değerlendirmesini isteme hakkıdır. Adil yargılanma hakkının usul hukukundaki temel görünümüdür; ihlali bozma sebebidir.

6100 sayılı HMK m.27; Anayasa m.36

Bireylerin, hukuk kurallarını önceden bilerek davranışlarını buna göre düzenleyebilmelerini ve kazanılmış haklara dokunulmamasını gerektiren hukuk devleti ilkesidir. Kanunların açık, anlaşılır ve öngörülebilir olmasını; idarenin istikrarlı uygulamasını kapsar.

Anayasa m.2; AYM içtihatları

Bir veya birden çok kişinin, hukuki sonuç doğurmaya yönelik irade açıklamasıdır. Tek taraflı (vasiyetname, fesih), iki taraflı (sözleşmeler) ve çok taraflı (kararlar) olarak sınıflandırılır; geçerliliği ehliyet, şekil ve içerik koşullarına bağlıdır.

4721 sayılı TMK; 6098 sayılı TBK m.1 vd.

Davacının dava açmakta korunmaya değer güncel bir menfaatinin bulunmasıdır; dava şartıdır. Özellikle tespit davalarında aranır; eda davası açılabilecekken tespit davası açılmasında kural olarak hukuki yarar yoktur.

6100 sayılı HMK m.114/1-h

Mahkemenin, yargılamanın sonunda uyuşmazlığın esası hakkında verdiği nihai karardır. Hukukta davanın kabulü, reddi veya kısmen kabulü; cezada beraat, mahkûmiyet, düşme, ceza verilmesine yer olmadığı gibi türleri vardır. Hüküm fıkrası açık, şüphe ve tereddüt uyandırmayacak şekilde yazılır.

6100 sayılı HMK m.294 vd.; 5271 sayılı CMK m.223

Hakkındaki mahkûmiyet hükmü kesinleşmiş kişidir; tutukludan bu yönüyle ayrılır. Hükümlünün infaz rejimi, izinleri, koşullu salıverilmesi ve hakları 5275 sayılı Kanunda düzenlenmiştir.

5275 sayılı Kanun m.2

Yerel mahkeme tarafından hüküm kararı verilmiş ancak hükmü henüz kesinleşmemiş tutuklu. Hükmen tutuklu. Türk ceza mevzuatında doğrudan "hükümözlü" adıyla ayrı ve bağımsız bir infaz kanunu bulunmamaktadır; bu statüdeki kişilere hukuki olarak tutukluluk hükümleri uygulanır.

5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK)

İyiniyetin eski hukuk dilindeki karşılığıdır; bir hakkın kazanılmasına engel bir durumun bilinmemesini ve bilinmesinin de beklenemez olmasını ifade eder. Güncel mevzuatta 'iyiniyet' terimi kullanılır ve kanunun iyiniyete sonuç bağladığı durumlarda varlığı asıldır.

4721 sayılı TMK m.3

İade-i itibar, kişinin bir mahkûmiyet veya başka bir hukuki durum nedeniyle kaybettiği şeref, onur ve belirli hakların yeniden kazanılmasını ifade eden hukuki kavramdır. Türk hukukunda “iade-i itibar” tek başına güncel bir kanun yolu veya bağımsız bir kurum adı değildir; somut olaya göre yasaklanmış hakların geri verilmesi ve adli sicil hükümleri değerlendirilir.

İade-i muhakeme, kesinleşmiş bir mahkeme kararının, kanunda öngörülen olağanüstü sebeplerin bulunması hâlinde yeniden yargılama yapılarak değiştirilmesini sağlayan olağanüstü kanun yoludur. Güncel hukuk terminolojisinde “yargılamanın yenilenmesi” olarak ifade edilir.

Alacaklının, borçluyla yaptığı sözleşmeyle alacağından tamamen veya kısmen vazgeçerek borcu sona erdirmesidir. İş hukukunda işçi alacaklarına ilişkin ibranamenin geçerliliği; yazılı olması, fesihten en az bir ay sonra düzenlenmesi, alacak türü ve miktarının açıkça gösterilmesi ve ödemenin banka aracılığıyla eksiksiz yapılması koşullarına bağlıdır.

6098 sayılı TBK m.132, m.420

İbraname, bir kişinin diğer kişiden olan belirli bir alacağından veya bir hukuki ilişkiden doğan haklarından, karşı tarafın edimini yerine getirmesi sonucunda vazgeçtiğini ve onu ibra ettiğini yazılı olarak beyan ettiği belgedir. İbraname, alacaklının, belirli bir alacak veya hukuki ilişkiden doğan hak bakımından borçluyu ibra ettiğini gösteren yazılı belgedir.

İcaba davet, bir kişinin veya işletmenin, karşı tarafı sözleşme yapmaya yönelik bir öneride bulunmaya çağırması, ancak yaptığı açıklamanın henüz kendisini sözleşme kurma iradesiyle bağlamaması durumudur. Türk Borçlar Kanunu bakımından öneri (icap), sözleşmenin kurulması için gerekli esaslı unsurları içeren ve öneriyi yapanı sözleşme kurma konusunda bağlayan irade açıklamasıdır. Buna karşılık icaba davette, açıklamayı yapan kişinin amacı doğrudan sözleşmeyi kurmak değil, karşı taraftan bir öneri almaktır.

Sözleşme kurma iradesinin, kabul edildiğinde sözleşmeyi meydana getirecek biçimde karşı tarafa yöneltilmesidir. Süreli öneride öneren süre sonuna kadar bağlıdır; fiyat gösterilerek mal sergilenmesi kural olarak öneri sayılır, ısmarlanmayan şeyin gönderilmesi ise öneri değildir.

6098 sayılı TBK m.3-9

İnternet ortamında; içeriği üreten (içerik sağlayıcı), hizmeti barındıran (yer sağlayıcı) ve erişim imkânı sunan (erişim sağlayıcı) süjelerdir. Sorumlulukları kademeli düzenlenmiştir; yer sağlayıcı, hukuka aykırılığı haberdar edilmesi halinde içeriği çıkarmakla yükümlüdür.

5651 sayılı Kanun m.4-6

İcra takiplerini yürüten, haciz ve satış işlemlerini yapan, ilamları yerine getiren asli icra organıdır. İşlemlerine karşı şikâyet yolu icra mahkemesine açıktır; paranın tahsili ve reddiyat işlemleri devlet güvencesindedir.

2004 sayılı İİK m.1 vd.

İcra dosyası, bir alacağın cebri icra yoluyla tahsil edilmesi amacıyla icra dairesinde yürütülen icra takibine ilişkin bilgi, belge ve işlemlerin toplandığı dosyadır. İcra dosyasında; takip talebi, ödeme emri, tebligat belgeleri, borçlunun itirazları, haciz işlemleri, haciz tutanakları, satış işlemleri, tahsilat kayıtları ve icra dairesince yapılan diğer işlemler gibi takip sürecine ilişkin belgeler bulunabilir. İcra dosyası, bir alacağın cebri icra yoluyla tahsili için yürütülen icra takibine ilişkin tüm işlem ve belgelerin yer aldığı dosyadır.

İlamlı icra takibinde borçluya gönderilen ve borcun yedi gün içinde ödenmesini, aksi halde cebri icraya devam edileceğini ihtar eden belgedir. Borçlu; icranın geri bırakılmasını ancak itfa, imhal veya zamanaşımı sebeplerine dayanarak isteyebilir.

2004 sayılı İİK m.32-33

İcra hâkimi, icra ve iflas hukukundan doğan bazı uyuşmazlıkları ve icra dairesinin işlemlerine karşı yapılan şikâyet ve itirazları incelemekle görevli icra mahkemesinde görev yapan hâkimdir. İcra mahkemesi, kural olarak tek hâkimli bir mahkeme olup icra ve iflas hukukuna ilişkin kanunda kendisine verilen görevleri yerine getirir. İcra hâkimi; örneğin icra memurunun işlemlerine karşı yapılan şikâyetleri, bazı itirazları ve İcra ve İflas Kanunu'nun kendisine verdiği diğer uyuşmazlıkları inceler. İcra hâkimi, icra dairesinin yerine geçerek takip işlemlerini yürüten kişi değildir. İcra takibinin yürütülmesi esas olarak icra dairesinin görevidir; icra hâkimi ise kanunun öngördüğü durumlarda yargısal denetim ve karar verme görevini yerine getirir.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

İcra harçları, icra ve iflas işlemlerinin yapılması nedeniyle devlete ödenen ve kanunda belirlenen harçlardır. İcra takibinin başlatılması, takip sonucunda alacağın tahsil edilmesi veya belirli icra işlemlerinin gerçekleştirilmesi gibi durumlarda harç doğabilir. İcra ve iflas harçları esas olarak 492 sayılı Harçlar Kanunu kapsamında düzenlenmiştir. Kanunun 1 sayılı tarifesinde icra ve iflas harçlarına ilişkin hükümler yer alır.

492 sayılı Harçlar Kanunu

İcra heyeti, icra ve iflas hukukunda icra işlemlerinin yürütülmesi veya denetlenmesi amacıyla oluşturulan kurul niteliğindeki karar ve görev organını ifade etmek için kullanılabilen bir terimdir. Ancak “icra heyeti” güncel Türk icra ve iflas hukukunda genel ve bağımsız bir yargısal makamın resmi adı değildir. İcra ve İflas Kanunu sisteminde temel görevler icra daireleri, icra mahkemeleri ve gerektiğinde iflas organları tarafından yerine getirilir. Bu nedenle terimin kullanıldığı mevzuat veya kurum bağlamına göre anlamı değişebilir.

İlamsız icra takibine haksız yere itiraz eden borçlunun, itirazın iptali davasında haksız çıkması halinde alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere mahkûm edildiği tazminattır. Alacaklının takibinde haksız ve kötüniyetli olması halinde ise aleyhine kötüniyet tazminatına hükmedilir.

2004 sayılı İİK m.67

İcra kefaleti, icra takibi sırasında borçlunun borcunu ödemesini veya belirli bir yükümlülüğü yerine getirmesini güvence altına almak amacıyla üçüncü bir kişinin borçtan sorumlu olmayı üstlenmesini ifade eder. İcra ve İflas Kanunu'nda özellikle m. 38 kapsamında, icra dairesindeki kefaletlerin ilam hükmünde olduğu düzenlenmiştir. Bu nedenle icra dairesinde usulüne uygun olarak alınan bir kefalet, gerektiğinde ayrıca bir dava açılmasına gerek kalmaksızın ilamlı icra konusu yapılabilecek nitelikte olabilir.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

İcra ve iflas dairelerinin işlemlerine karşı yapılan şikâyetleri, itirazın kaldırılmasını, hacizde istihkak davalarını ve icra suçlarını karara bağlayan özel görevli mahkemedir. Basit yargılama usulü uygulanır ve kararlarının çoğu maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz.

2004 sayılı İİK m.4, m.16 vd.

İcra memuru, icra ve iflas dairesinde görev yapan ve icra takiplerinin yürütülmesi kapsamında kanunla kendisine verilen icra işlemlerini yerine getiren görevlidir. İcra memuru; ödeme emri ve diğer icra belgelerinin düzenlenmesi ve tebliğe çıkarılması, haciz işlemlerinin gerçekleştirilmesi, haciz tutanağının düzenlenmesi, muhafaza işlemleri, satış işlemlerinin yürütülmesi ve icra dairesinin diğer takip işlemlerinin yerine getirilmesi gibi görevleri, yetkisi ve ilgili mevzuat çerçevesinde yerine getirir.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

İcra muamelesi, bir icra takibinin yürütülmesi sırasında icra ve iflas organları tarafından gerçekleştirilen ve cebri icranın ilerlemesini sağlayan hukuki işlemlerin her birini ifade eder. İcra muamelesi, icra takibinin tamamından farklıdır. İcra takibi, alacağın cebren tahsili amacıyla yürütülen bütün süreci ifade ederken; icra muamelesi, bu süreç içerisinde gerçekleştirilen tek tek icra işlemlerini ifade eder.

İcra müdürü, icra ve iflas dairesinin işleyişini ve kanunla kendisine verilen icra takip işlemlerini yürütmek ve yönetmekle görevli adli personeldir. İcra müdürü, icra dairesinin başında bulunur ve icra takiplerinin mevzuata uygun şekilde yürütülmesini sağlar.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

Alacaklının, alacağına kavuşmak için icra dairesi aracılığıyla başlattığı cebri icra sürecidir. İlamlı, ilamsız (genel haciz, kambiyo senetlerine özgü, kiralanan taşınmazın tahliyesi) ve rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip türleri vardır; takip talebiyle başlar.

2004 sayılı İİK m.42 vd.

Yargıtay veya Danıştay daireleri ya da kurulları arasında aynı konuda verilmiş çelişkili kararların, ilgili büyük genel kurulca birleştirilerek bağlayıcı biçimde karara bağlanmasıdır. Benzer hukuki konularda tüm yargı organlarını bağlar ve Resmî Gazete'de yayımlanır.

2797 sayılı Yargıtay Kanunu m.45; 2575 sayılı Danıştay Kanunu m.39-40

Mahkemelerin, hukuk kurallarının yorumlanması ve uygulanmasına ilişkin kararlarıyla oluşturdukları hukuk kaynağıdır. Türk hukukunda içtihatlar kural olarak bağlayıcı değildir; ancak Yargıtay ve Danıştay içtihadı birleştirme kararları bağlayıcıdır ve hâkim, kanunda hüküm bulunmayan hallerde hukuk yaratırken yerleşik içtihatlardan yararlanır.

4721 sayılı TMK m.1; 2797 sayılı Yargıtay Kanunu m.45

Bir kişinin birden fazla suçtan sorumluluğunun belirlenmesine ilişkin kurallar bütünüdür; bileşik suç, zincirleme suç ve fikri içtima olarak düzenlenmiştir. Zincirleme suçta, bir suç işleme kararıyla aynı kişiye karşı değişik zamanlarda işlenen aynı suç için tek ceza verilir ancak artırılır.

5237 sayılı TCK m.42-44

İptal ve tam yargı davaları ile idari sözleşmelerden doğan davalara bakan genel görevli ilk derece idari yargı merciidir; vergi mahkemesinin görevine giren işler ile Danıştay'ın ilk derece görevleri bunun dışındadır.

2576 sayılı Kanun m.5

İdarenin, kusuru bulunmasa dahi; risk ilkesi (tehlikeli faaliyet ve araçlar) veya kamu külfetleri karşısında eşitlik ilkesi uyarınca verdiği zararları tazmin etmesidir. Sosyal risk ilkesi, terör zararlarında illiyet bağı aranmaksızın kısmi tazmine imkân verir.

Anayasa m.125/son; Danıştay içtihatları; 5233 sayılı Kanun

İdarenin, kamu gücü kullanarak tek yanlı irade açıklamasıyla hukuki sonuç doğuran işlemidir. Yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurlarından birindeki sakatlık iptal sebebidir; icrailik ve hukuka uygunluk karinesinden yararlanır.

2577 sayılı İYUK m.2

İdari makamlarca, kabahat niteliğindeki fiillere uygulanan parasal yaptırımdır. Genel usul Kabahatler Kanununda düzenlenmiştir; kural olarak kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir ve peşin ödemede indirim uygulanır.

5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.17, m.27

İdarenin, kamu hizmetinin yürütülmesi amacıyla ve kamu gücüne dayanan üstün yetkilerle donatılmış olarak yaptığı sözleşmelerdir; imtiyaz sözleşmeleri tipik örnektir. Bu sözleşmelerden doğan davalar idari yargıda görülür; idarenin özel hukuk sözleşmeleri ise adli yargıya tabidir.

2577 sayılı İYUK m.2/1-c; Danıştay içtihatları

Merkezi idarenin, yerinden yönetim kuruluşları (belediyeler, il özel idareleri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları) üzerinde, idarenin bütünlüğünü sağlamak amacıyla kanunla tanınan sınırlı denetim yetkisidir; hiyerarşiden farklı olarak kural değil istisnadır.

Anayasa m.127

Cumhuriyet savcısının, soruşturma sonunda suçun işlendiği hususunda yeterli şüpheye ulaşması üzerine düzenlediği ve kamu davasını açan belgedir. Şüpheliyi, suçu, delilleri ve sevk maddelerini gösterir; mahkeme iddianameyi on beş gün içinde inceleyerek kabul veya iade eder.

5271 sayılı CMK m.170

İddianamenin; kanuni unsurları taşımaması, suçun ispatına doğrudan etki edecek delillerin toplanmaması veya ön ödeme-uzlaştırma usulü uygulanmadan düzenlenmesi hallerinde mahkemece Cumhuriyet başsavcılığına geri gönderilmesidir. İade kararına karşı savcı itiraz edebilir.

5271 sayılı CMK m.174

Borçlanılan edimin, borca uygun biçimde (doğru zamanda, doğru yerde, doğru kişiye) yerine getirilmesidir; borcu sona erdiren asıl sebeptir. İfa yeri kararlaştırılmamışsa para borçları alacaklının yerleşim yerinde (götürülecek borç), parça borçları sözleşme anındaki yerde ifa edilir.

6098 sayılı TBK m.83 vd.

Borcun ifasının, borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle sürekli olarak imkânsızlaşması halinde borcun sona ermesidir. Borçlu, karşı edimden aldığını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade eder; kısmi imkânsızlıkta borçlu yalnızca imkânsızlaşan kısımdan kurtulur.

6098 sayılı TBK m.136-137

Şüphelinin kolluk veya Cumhuriyet savcısı tarafından dinlenmesi ifade alma; hâkim veya mahkeme tarafından dinlenmesi sorgudur. Kişiye hakları (susma, müdafi isteme, delil toplanmasını isteme) hatırlatılmadan alınan ifadeler hükme esas alınamaz; yasak usullerle elde edilen beyanlar rızayla dahi delil olamaz.

5271 sayılı CMK m.147-148

Herkesin, söz, yazı, resim veya başka yollarla düşünce ve kanaatlerini açıklama ve yayma hakkıdır; demokratik toplumun temellerindendir. Sınırlama ancak kanunla, meşru amaçlarla ve ölçülülük ilkesine uygun yapılabilir; eleştiri ve şok edici ifadeler de koruma kapsamındadır.

Anayasa m.25-26; AİHS m.10

Ticaret mahkemesince iflasına karar verilen borçlunun (kural olarak tacirin) haczedilebilir tüm malvarlığının, alacaklıların tamamının tatmini için tasfiye edilmesidir (külli icra). İflas takibi veya doğrudan iflas yollarıyla istenebilir; iflasla borçlunun tasarruf yetkisi kısıtlanır ve iflas masası oluşur.

2004 sayılı İİK m.154 vd.

Müflisin, iflasın açıldığı andaki haczedilebilir tüm mal, alacak ve haklarından oluşan ve alacaklıların tatminine özgülenen malvarlığı topluluğudur. Masa, iflas idaresince yönetilir; alacaklılar sıra cetveline göre tatmin edilir.

2004 sayılı İİK m.184 vd.

Tapu kütüğünde tek parsel olarak kayıtlı taşınmazın, birden fazla parsele bölünmesi işlemidir; tevhit (birleştirme) bunun karşıtıdır. İmar mevzuatına uygunluk ve encümen kararı gerekir; imar planına aykırı ifraz yapılamaz.

3194 sayılı İmar Kanunu m.15-16

Kamu idarelerinin mal ve hizmet alımları ile yapım işlerini; saydamlık, rekabet, eşit muamele ve güvenirlik ilkeleri çerçevesinde isteklilere gördürme usulüdür. Açık ihale temel usuldür; ihale süreci Kamu İhale Kurumu denetimine ve itirazen şikâyet yoluna tabidir.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu

Cebri icra yoluyla yapılan artırma ve ihalenin; hazırlık veya yapılış aşamasındaki kanuna aykırılıklar ya da ihaleye fesat karıştırılması nedeniyle icra mahkemesince iptalidir. Şikâyet, ihale tarihinden itibaren yedi gün içinde yapılır; talebin reddi halinde şikâyetçi aleyhine para cezasına hükmedilebilir.

2004 sayılı İİK m.134

Kamu kurumları adına yapılan ihalelerde; hileli davranışlarla rekabetin engellenmesi, isteklilerin anlaşması, teklif gizliliğinin ihlali gibi yollarla ihalenin sağlıklı işleyişinin bozulmasıdır. Cebir veya tehdit kullanılması ve kamu zararının doğması cezayı etkiler.

5237 sayılı TCK m.235

Belirsiz süreli iş sözleşmesinin feshinden önce karşı tarafa tanınması gereken süredir; kıdeme göre 2, 4, 6 ve 8 haftadır ve sözleşmeyle artırılabilir. Süre verilmeden yapılan fesihte, süreye ait ücret tutarında ihbar tazminatı ödenir; işveren bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek de fesih yapabilir.

4857 sayılı İş Kanunu m.17

Bildirim sürelerine uyulmadan iş sözleşmesini fesheden tarafın, karşı tarafa ödediği ve bildirim süresine ait giydirilmiş brüt ücret tutarındaki tazminattır. Haklı nedenle derhal fesihte ihbar tazminatı doğmaz; deneme süresi içindeki fesihlerde de istenemez.

4857 sayılı İş Kanunu m.17/4

Bir hakkın kullanılması, borcun ifası veya bir hususun bildirilmesi amacıyla karşı tarafa yöneltilen irade açıklamasıdır; noter aracılığıyla yapılanı ihtarname olarak adlandırılır. Borçlu temerrüdü kural olarak ihtarla başlar; kira, iş ve tüketici hukukunda birçok hakkın kullanımı ihtar koşuluna bağlanmıştır.

6098 sayılı TBK m.117; 1512 sayılı Noterlik Kanunu m.106

Patentin eski hukuk dilindeki karşılığıdır; buluş sahibine tanınan inhisari kullanma yetkisini belgeleyen resmi belgeyi ifade eder. Güncel mevzuatta 'patent' terimi kullanılır ve 6769 sayılı SMK uygulanır.

6769 sayılı SMK m.82 vd.

Anonim şirketlerde, kâr üzerinden ayrılarak şirketin öz kaynaklarını güçlendirmeye özgülenen tutarlardır; kanuni yedek akçe, yıllık kârın yüzde beşi oranında, ödenmiş sermayenin yüzde yirmisine ulaşıncaya kadar ayrılır. Serbest yedek akçeler kâr dağıtımında kullanılabilir.

6102 sayılı TTK m.519-523

Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş para alacaklarında (vadesi gelmemişse kanundaki özel hallerde), alacaklının, borçlunun mallarına geçici olarak el konulmasını mahkemeden istemesidir. Alacaklı kural olarak teminat gösterir; haczi tamamlayan merasim (dava veya takip) yedi gün içinde başlatılmalıdır.

2004 sayılı İİK m.257-268

Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı veya imkânsız hale geleceği hallerde, uyuşmazlık konusu hakkında verilen geçici hukuki koruma kararıdır. Yaklaşık ispat yeterlidir; karar, verildiği tarihten itibaren bir hafta içinde uygulanması istenmezse kendiliğinden kalkar.

6100 sayılı HMK m.389-399

İş sözleşmesinin, tarafların ortak iradesiyle sona erdirilmesine ilişkin anlaşmadır (bozma sözleşmesi). Fesih sayılmadığından kural olarak kıdem-ihbar tazminatı ve işsizlik ödeneği hakkı doğurmaz; Yargıtay, işçiden gelen taleple yapılmayan ikalelerde 'makul yarar' ölçütünü arar ve geçersiz ikale feshe dönüşür.

6098 sayılı TBK (sözleşme özgürlüğü); Yargıtay içtihatları

Yabancıların Türkiye'de vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden fazla kalabilmeleri için aldıkları izindir; kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni türleri vardır. Göç İdaresi Başkanlığınca düzenlenir.

6458 sayılı YUKK m.19 vd.

Kiracının, bir kira yılı içinde kira bedelini ödemediği için kendisine yazılı olarak iki haklı ihtarda bulunulmasına sebep olması halinde; kiraya verenin, kira yılının bitiminden başlayarak bir ay içinde dava yoluyla kira sözleşmesini sona erdirebilmesidir.

6098 sayılı TBK m.352/2

Yetki belgesine bağlanmış ikinci el araç alım satım faaliyetidir; ekspertiz raporu zorunluluğu, garanti sorumluluğu ve ilan kuralları yönetmelikle düzenlenmiştir. Ayıplı araç satışlarında tüketici hukuku hükümleri uygulanır.

6585 sayılı Kanun; İkinci El Motorlu Kara Taşıtlarının Ticareti Hakkında Yönetmelik

Birinci haciz ihbarnamesine süresi içinde itiraz etmeyen üçüncü kişiye gönderilen ve borcu artık icra dairesine ödemesi gerektiğini bildiren haciz ihbarnamesidir. Üçüncü kişi, ikinci haciz ihbarnamesinin tebliğinden itibaren 7 gün içinde borcu öder veya itiraz edebilir; itiraz etmezse, üçüncü kişi hakkında 15 gün içinde menfi tespit davası açma hakkı doğar.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

Bir kimsenin, karşı tarafın veya üçüncü kişinin korkutması sonucu sözleşme yapmasıdır; korkutulan taraf sözleşmeyle bağlı değildir. Korkutmanın; ağır ve derhal gerçekleşecek bir tehlikeye ilişkin olması gerekir ve iptal hakkı korkutmanın kalktığı andan itibaren bir yıl içinde kullanılır.

6098 sayılı TBK m.37-38

Bir tarafın, karşı tarafın ileri sürdüğü ve kendisi aleyhine hukuki sonuç doğuracak vakıanın doğruluğunu kabul etmesidir. Mahkeme önünde yapılan ikrar kesin delildir ve ikrar edeni bağlar; ceza muhakemesinde ise ikrar (itiraf) diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilir.

6100 sayılı HMK m.188

Mahkeme kararının, taraflardan her birine verilen mühürlü ve imzalı örneğidir. İlamların icrası ilamlı icra hükümlerine tabidir; taşınmaz, aile ve kişiler hukukuna ilişkin ilamlar kesinleşmeden icra edilemez.

6100 sayılı HMK m.301; 2004 sayılı İİK m.24 vd.

Mahkeme ilamı olmamakla birlikte ilam gibi icra edilebilen belgelerdir; para borcu ikrarını içeren düzenleme şeklindeki noter senetleri, istinaf ve temyiz kefaletnameleri, icra dairesindeki kefaletler ile kanunların bu nitelikte saydığı diğer belgeler (baro hakem kararları, tüketici hakem heyeti kararları vb.) bu kapsamdadır.

2004 sayılı İİK m.38

Mahkeme ilamına veya ilam niteliğindeki belgeye dayanan icra takibidir; borçluya icra emri gönderilir ve borçlu itirazla takibi durduramaz. Her ilam, Türkiye'nin herhangi bir icra dairesinde takibe konabilir.

2004 sayılı İİK m.24-41

Mahkeme kararına dayanmaksızın, yalnızca para ve teminat alacakları için başlatılabilen takip yoludur. Borçlunun yedi gün içindeki itirazı takibi durdurur; alacaklı, itirazın iptali veya kaldırılması yollarına başvurabilir.

2004 sayılı İİK m.42 vd.

Davalının, esasa girmeden önce ve mutlaka cevap dilekçesinde ileri sürmek zorunda olduğu itirazlardır; kesin yetki kuralının bulunmadığı hallerde yetki itirazı ile uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözülmesi gerektiği itirazı bunlardandır. Süresinde ileri sürülmezse dinlenmez.

6100 sayılı HMK m.116-117

Fiil ile zarar veya netice arasındaki sebep-sonuç ilişkisidir; hem haksız fiil sorumluluğunun hem ceza sorumluluğunun kurucu unsurudur. Uygun illiyet bağı teorisi esas alınır; mücbir sebep, zarar görenin veya üçüncü kişinin ağır kusuru illiyet bağını kesebilir.

6098 sayılı TBK m.49 vd.; doktrin ve içtihat

Zulüm riski nedeniyle ülkesinden kaçan yabancının başka bir devletin korumasına sığınmasıdır. Türk hukukunda uluslararası koruma; mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statülerini kapsar; başvurular Göç İdaresi Başkanlığınca karara bağlanır ve geri gönderme yasağı mutlaktır.

6458 sayılı YUKK m.61 vd.; 1951 Cenevre Sözleşmesi

31.12.2017 öncesi yapılmış ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılara, başvuru ve bedel ödenmesi karşılığında yapı kayıt belgesi verilerek kayıt altına alınması uygulamasıdır. Belge, yapının yeniden yapılmasına veya kentsel dönüşüme kadar geçerli geçici bir statü sağlar; kazanılmış imar hakkı vermez.

3194 sayılı İmar Kanunu geçici m.16

Toprağın kullanım biçimini ve yapılaşma koşullarını belirleyen; nazım imar planı ve uygulama imar planından oluşan idari düzenlemedir. Planlar kesinleştiğinde düzenleyici işlem olarak dava konusu edilebilir; plana aykırı yapı ruhsatı verilemez.

3194 sayılı İmar Kanunu m.6 vd.

Bir kamu hizmetinin, uzun süreli olarak ve hasılatından pay alınması karşılığında özel hukuk kişisince kurulup işletilmesini konu alan idari sözleşmedir. Danıştay incelemesinden geçirilir; uyuşmazlıklarda tahkim yolu öngörülebilir.

Anayasa m.47, m.155; 3996 sayılı Kanun (YİD)

Bir hakkın, güvene dayalı olarak belirli bir amaçla (teminat, yönetim) devredilmesi ve amacın gerçekleşmesiyle iadesinin kararlaştırılmasıdır. Taşınmazlarda inanç sözleşmesinin yazılı delille ispatı aranır; inanılanın amaca aykırı tasarrufu tazminat sorumluluğu doğurur.

Doktrin; Yargıtay İBK 05.02.1947

Kesinleşmiş ceza ve güvenlik tedbirlerinin yerine getirilmesidir; infazda temel amaç genel ve özel önleme ile hükümlünün yeniden topluma kazandırılmasıdır. İnfaz işlemleri Cumhuriyet başsavcılığınca yürütülür ve infaz hâkimliği denetimine tabidir.

5275 sayılı Kanun

Ceza infaz kurumları ve tutukevlerindeki işlemler ile infaza ilişkin kararları (koşullu salıverilme, denetimli serbestlik, disiplin cezaları vb.) inceleyip karara bağlayan özel hâkimliktir. 2020 değişikliğiyle görev alanı önemli ölçüde genişletilmiştir.

4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu

Mevcut bir hukuki durumun değiştirilmesi, kaldırılması veya yeni bir hukuki durumun yaratılması için açılan davadır; boşanma, babalık ve ortaklığın giderilmesi tipik örneklerdir. İnşai hüküm kural olarak kesinleşmekle sonuç doğurur.

6100 sayılı HMK m.108

'.tr' uzantılı alan adlarının tahsisi ve marka hakkıyla çatışmasından doğan uyuşmazlıklardır; TRABİS sistemi üzerinden yürütülür ve uyuşmazlıklar alternatif çözüm mekanizması (UÇHS) ile karara bağlanabilir. Kötüniyetli tescil, marka tecavüzü ve haksız rekabet davalarına konu olabilir.

5809 sayılı Kanun; İnternet Alan Adları Yönetmeliği; 6769 sayılı SMK

Sahibine, konusu üzerinde tam yararlanma (kullanma ve semerelerini toplama) yetkisi veren sınırlı ayni haktır; taşınır, taşınmaz, hak ve malvarlığı üzerinde kurulabilir. Gerçek kişilerde en çok hak sahibinin yaşamıyla, tüzel kişilerde en fazla yüz yılla sınırlıdır; devredilemez ancak kullanımı devredilebilir.

4721 sayılı TMK m.794-822

Başkasına ait eser veya fikri ürünün, kaynak gösterilmeksizin kısmen veya tamamen kendi eseri gibi sunulmasıdır. FSEK kapsamında mali ve manevi hakların ihlali olarak hukuk ve ceza davalarına konu olur; akademik alanda ayrıca disiplin yaptırımı ve etik ihlal sonuçları doğurur.

5846 sayılı FSEK m.66 vd., m.71; 2547 sayılı Kanun m.53

İpotekle temin edilmiş alacağın, taşınmazın icra yoluyla satılması suretiyle tahsil edilmesidir; rehinle temin edilmiş alacaklarda kural olarak önce rehne başvurma zorunluluğu vardır. İpotek akit tablosu kayıtsız şartsız para borcu ikrarı içeriyorsa ilamlı takip hükümleri uygulanır.

2004 sayılı İİK m.145 vd.

Mevcut veya ileride doğması muhtemel bir alacağın güvencesi olarak taşınmaz üzerinde kurulan rehin hakkıdır; kesin borç ipoteği ve üst sınır (maksimal) ipoteği türleri vardır. Resmi senetle kurulur ve tescille doğar; borç ödenmezse alacaklı taşınmazı sattırarak alacağını alır, taşınmazın mülkiyetinin alacaklıya geçeceğine ilişkin kayıt (lex commissoria) geçersizdir.

4721 sayılı TMK m.850-897

Menfaati ihlal edilenlerin, hukuka aykırı idari işlemin iptali için açtıkları davadır; işlemi yapıldığı andan itibaren (geçmişe etkili) hukuk düzeninden kaldırır. Yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırılık denetlenir.

2577 sayılı İYUK m.2

Sözleşme iradesinin; yanılma, aldatma veya korkutma nedeniyle sakatlanmasıdır. İrade bozukluğuyla sözleşme yapan taraf, bir yıllık hak düşürücü süre içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir; sözleşmeye onma (icazet) ile geçerlilik kazandırılabilir.

6098 sayılı TBK m.30-39

Bir taşınmaz üzerinde, diğer bir taşınmaz lehine veya belirli bir kişi lehine yüklenen; malikin bazı yetkilerini kullanmaktan kaçınmasını ya da hak sahibinin sınırlı yararlanmasını sağlayan ayni haktır. Geçit, kaynak, intifa ve oturma hakkı başlıca türleridir; tescille kurulur.

4721 sayılı TMK m.779 vd.

Kamu görevlisinin, görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak; icbar (zorlama), ikna veya hatadan yararlanma suretiyle kendisine ya da başkasına yarar sağlanmasına yol açmasıdır. Rüşvetten farkı, karşı tarafın serbest iradesinin bulunmamasıdır.

5237 sayılı TCK m.250

Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde, en az altı aylık kıdemi olan ve işveren vekili konumunda bulunmayan işçinin; iş sözleşmesinin ancak geçerli bir sebebe dayanılarak feshedilebilmesidir. Geçersiz fesihte işe iade ve tazminat mekanizması işler.

4857 sayılı İş Kanunu m.18-21

İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere görevlendirilen; rehberlik, risk değerlendirmesi, çalışma ortamı gözetimi ve eğitim görevlerini üstlenen yetkili profesyonellerdir. Görevlendirme, işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre belirlenen sürelerle yapılır; hayati tehlike tespitinde işverene bildirim ve gerektiğinde Bakanlığa ihbar yükümlülükleri vardır.

6331 sayılı Kanun m.6, m.8

Sigortalının; işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, görevli olarak başka yere gönderilmesi sırasında, emziren kadının süt izni saatlerinde veya işverence sağlanan servisle işe gidiş gelişte meydana gelen ve bedence ya da ruhça engelli hale getiren olaydır. İşverence kolluğa derhal, SGK'ya üç iş günü içinde bildirilir; sigortalıya iş göremezlik ödenekleri ve gelir bağlanır.

5510 sayılı Kanun m.13; 6331 sayılı Kanun m.3, m.14

İş ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar ile SGK aleyhine açılan davalara bakan özel görevli mahkemedir. İşçi alacak ve tazminatları ile işe iade taleplerinde dava öncesi arabuluculuk dava şartıdır; kurulmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla bakar.

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu

Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde kurulması zorunlu olan; işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve çalışan temsilcisinden oluşan kuruldur. İSG iç yönergesi hazırlamak, tehlikeleri değerlendirmek ve kararlar almakla görevlidir; kurul kararları işverence uygulanır.

6331 sayılı Kanun m.22; İSG Kurulları Yönetmeliği

Bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir; iş ilişkisinin temelidir. Kural olarak şekle bağlı değildir ancak bir yıl ve daha uzun süreli belirli süreli sözleşmelerin yazılı yapılması zorunludur.

4857 sayılı İş Kanunu m.8

Bir iş sözleşmesine dayanarak ücret karşılığı çalışan gerçek kişidir. İşçilik statüsü; bağımlılık, iş görme ve ücret unsurlarına göre belirlenir, tarafların nitelendirmesi bağlayıcı değildir.

4857 sayılı İş Kanunu m.2

Bir vakıanın ispatının hangi tarafa düştüğünü belirleyen kuraldır; kanunda özel düzenleme yoksa, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraf ispat yükünü taşır. Kanuni karineler ve özel hükümler (işçilik alacaklarında, ayrımcılıkta) ispat yükünü yer değiştirebilir.

4721 sayılı TMK m.6; 6100 sayılı HMK m.190

Kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalan sigortalıya; son üç yılda en az 600 gün ve son 120 gün hizmet akdine tabi olma koşuluyla İŞKUR tarafından bağlanan ödenektir. Prim gün sayısına göre 180 ila 300 gün süreyle ödenir; günlük tutar asgari ücretin brütünün %80'ini aşamaz.

4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu m.50-51

Tarafın, kendi aleyhine olan belli vakıalar hakkında mahkemece bizzat dinlenmesidir. İsticvaba çağrılan taraf geçerli özürü olmadan gelmez veya cevap vermezse, sorulan vakıaları ikrar etmiş sayılır; bu sonuç davetiyede ihtar edilir.

6100 sayılı HMK m.169-175

Devlet memurunun, yazılı başvuruyla memurluktan çekilmesidir. Memur, yerine atanan kimsenin gelmesine veya çekilme isteğinin kabulüne kadar (en çok bir ay) görevine devam etmekle yükümlüdür; usulüne uygun çekilenler belirli süre sonra yeniden atanabilir.

657 sayılı DMK m.94-97

Haczedilen malın borçluya değil üçüncü kişiye (veya üçüncü kişi elindeki malın borçluya) ait olduğu iddiasının icra mahkemesinde çözülmesidir. Mal borçlunun elinde haczedilmişse dava üçüncü kişi tarafından açılır; takibin ertelenmesi veya devamına icra mahkemesi karar verir.

2004 sayılı İİK m.96-99

Malikin, malını haksız olarak elinde bulunduran kişiye karşı açtığı ve malın geri verilmesini istediği ayni davadır; zamanaşımına uğramaz. El atmanın önlenmesi davasıyla birlikte mülkiyetin temel koruma araçlarındandır.

4721 sayılı TMK m.683/2

Bir mahkemenin, yargı çevresi dışında yapılması gereken bir usul işlemini (tanık dinleme, keşif vb.) o yer mahkemesi aracılığıyla yaptırmasıdır. Doğrudan doğruyalık ilkesinin istisnasıdır; SEGBİS ve e-duruşma uygulamaları ihtiyacı azaltmıştır.

6100 sayılı HMK m.197; 5271 sayılı CMK m.180

İlk derece mahkemesi kararlarının, bölge adliye/bölge idare mahkemesince hem maddi vakıa hem hukuka uygunluk yönünden denetlendiği kanun yoludur. Hukuk davalarında başvuru süresi kural olarak iki hafta, ceza davalarında yedi gündür; istinaf mahkemesi kararı kaldırıp yeniden hüküm kurabilir.

6100 sayılı HMK m.341 vd.; 5271 sayılı CMK m.272 vd.

Bir suçun birden fazla kişi tarafından işbirliği içinde işlenmesidir; faillik (müşterek ve dolaylı), azmettirme ve yardım etme şekillerinde ortaya çıkar. Yardım eden hakkında suçun cezası belirli oranda indirilir; bağlılık kuralı gereği ortakların sorumluluğu kasten ve hukuka aykırı işlenmiş bir fiilin varlığına bağlıdır.

5237 sayılı TCK m.37-41

Boşanma sonucunda velayet kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmasıdır. Çocuk ergin oluncaya kadar (eğitim devam ediyorsa eğitim süresince yardım nafakası olarak) devam eder; her yıl uyarlanması kararlaştırılabilir.

4721 sayılı TMK m.182, m.328

Borçlu olmadığı bir parayı, icra takibinin kesinleşmesi nedeniyle cebri icra tehdidi altında ödeyen kişinin, ödediğini geri almak için açtığı davadır; ödemeden itibaren bir yıl içinde açılır. Menfi tespit davası, ödeme üzerine kendiliğinden istirdat davasına dönüşür.

2004 sayılı İİK m.72

İşçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlardır. İşveren; ücret ödeme, eşit davranma, işçiyi gözetme (iş sağlığı ve güvenliğini sağlama) ve özlük dosyası tutma borçları altındadır.

4857 sayılı İş Kanunu m.2; 6331 sayılı Kanun m.4

İşveren adına hareket eden ve işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kimsedir. İşveren vekilinin işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden doğrudan işveren sorumludur; işletmenin bütününü yöneten işveren vekilleri iş güvencesi hükümlerinden yararlanamaz.

4857 sayılı İş Kanunu m.2/4, m.18/son

İşveren tarafından mal veya hizmet üretmek amacıyla maddi olan ve olmayan unsurlar ile işçinin birlikte örgütlendiği birimdir; işyerine bağlı yerler, eklentiler ve araçlar da işyerinden sayılır. İşyerinin bildirimi, devri ve kapatılması özel hükümlere tabidir.

4857 sayılı İş Kanunu m.2-3

Hâkim kararları ile kanunun gösterdiği hallerde mahkeme kararlarına karşı başvurulan olağan kanun yoludur; kural olarak kararın öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılır. Tutuklama, adli kontrol ve el koyma kararları itiraza tabi tipik kararlardır.

5271 sayılı CMK m.267-271

İlamsız icra takibine itiraz edilmesi üzerine alacaklının, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde genel mahkemede açtığı ve takibin devamını sağlamayı amaçlayan davadır. Davanın kabulünde borçlu, koşulları varsa icra inkâr tazminatına mahkûm edilir.

2004 sayılı İİK m.67

Alacağı İİK m.68'deki belgelerden birine (imzası ikrar edilmiş senet, noter senedi, resmi belge) dayanan alacaklının, itirazın kendisine tebliğinden itibaren altı ay içinde icra mahkemesinden itirazın kesin veya geçici kaldırılmasını istemesidir; dava yoluna göre daha hızlı sonuç verir.

2004 sayılı İİK m.68-70

Bir hukuki işlemde edim karşılığında elde edilen karşı edimi ifade eder. İvazlı (karşılıklı) kazandırmalarda her iki taraf edim yükümü altındadır; ivazsız kazandırmalar (bağışlama gibi) tenkise ve tasarrufun iptaline karşı daha korumasızdır.

6098 sayılı TBK; 4721 sayılı TMK (genel kavram)

Bir hakkın kazanılmasına veya hukuki sonucun doğmasına engel olan bir durumun bilinmemesi ve gerekli özen gösterilse dahi bilinemeyecek olmasıdır. Kanunun iyiniyete hukuki sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyiniyetin varlığıdır; emin sıfatıyla zilyetten taşınır edinimi ve tapu siciline güven ilkesi başlıca uygulamalarıdır.

4721 sayılı TMK m.3, m.988, m.1023

Paylı veya elbirliği mülkiyetine konu malda ortaklığın; aynen taksim ya da satış yoluyla sona erdirilmesi için açılan davadır. Sulh hukuk mahkemesi görevlidir; taşınmazlarda dava öncesi arabuluculuk 2023'ten itibaren dava şartıdır ve satış kural olarak açık artırmayla yapılır.

4721 sayılı TMK m.698-699; 6100 sayılı HMK m.4

Irkçılık suçu, kişilerin ırkı, etnik kökeni veya benzeri özellikleri nedeniyle ayrımcılığa uğramasına, aşağılanmasına, dışlanmasına ya da nefret ve düşmanlığa maruz bırakılmasına yönelik hukuka aykırı fiilleri ifade eden genel bir kavramdır. Türk hukukunda “ırkçılık suçu” adıyla tek ve bağımsız bir suç tipi bulunmamaktadır. Bunun yerine, somut eylemin niteliğine göre farklı suç hükümleri uygulanabilir. Örneğin TCK m. 122'de düzenlenen nefret ve ayrımcılık suçu, kişinin ırkı, milliyeti, rengi, cinsiyeti, engelliliği, siyasi düşüncesi, felsefi inancı, dini, mezhebi ve benzeri nedenlerle belirli haklardan yararlanmasının engellenmesini yaptırıma bağlar. Ayrıca ırk veya etnik köken temelinde halkın bir kesimini diğerine karşı kin ve düşmanlığa alenen tahrik etme gibi fiiller, koşulları oluştuğunda TCK m. 216 kapsamında değerlendirilebilir.

Mirasbırakanın; kendisine veya yakınlarına karşı ağır bir suç işleyen ya da aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmeyen saklı paylı mirasçısını, ölüme bağlı tasarrufla mirasçılıktan çıkarmasıdır. Çıkarılan mirasçı mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz; çıkarma sebebinin tasarrufta gösterilmesi gerekir.

4721 sayılı TMK m.510-513

Vadesi gelmemiş bir kambiyo senedinin, vadeye kadarki faiz ve komisyon düşülerek banka veya finans kurumuna devredilmesi karşılığında bedelinin erken tahsil edilmesidir; ticari hayatta işletme finansmanı aracıdır.

6361 sayılı Kanun; bankacılık uygulaması

Taraflardan birinin, yapmış olduğu usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesidir; iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının istisnasıdır. Aynı davada her taraf ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir; tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir ve dava konusunun artırılmasında yaygın kullanılır.

6100 sayılı HMK m.176-182

Kişinin el ürünü olarak kâğıt üzerine attığı imzayı, elektronik imzadan ayırmak için kullanılan uygulama terimidir. İmza atamayanların usulüne uygun onaylanmış parmak izi veya mühür kullanması mümkündür; güvenli elektronik imza ıslak imza ile aynı hukuki sonucu doğurur.

6098 sayılı TBK m.15-16; 5070 sayılı Kanun m.5

Bir kimsenin; fiziken takip edilmesi ya da haberleşme araçlarıyla, bilişim sistemleriyle veya üçüncü kişiler aracılığıyla ısrarla temas kurulmaya çalışılması suretiyle üzerinde ciddi bir huzursuzluk oluşmasına veya güvenliğinden endişe duymasına neden olunmasıdır; 2022'de TCK'ya eklenmiştir. Çocuğa, eski eşe karşı veya tedbir kararına rağmen işlenmesi nitelikli haldir.

5237 sayılı TCK m.123/A

Zorunluluk halinin eski hukuk dilindeki karşılığıdır; kişinin, bilerek neden olmadığı ağır ve muhakkak bir tehlikeden kendisini veya başkasını kurtarmak için tehlikeyle orantılı biçimde başkasının hakkına zarar vermesidir. Ceza hukukunda kusurluluğu kaldırır; özel hukukta fedakârlığın denkleştirilmesi gündeme gelir.

5237 sayılı TCK m.25/2; 6098 sayılı TBK m.63-64

Emniyet ve asayiş ile kamu düzeninin korunmasını sağlayan, polis teşkilatı bulunmayan yerlerde genel kolluk görevini yürüten silahlı kolluk kuvvetidir; 2016'dan itibaren İçişleri Bakanlığına bağlıdır. Mülki görevlerinin yanında adli kolluk görevlerini Cumhuriyet savcısının emrinde yerine getirir.

2803 sayılı Jandarma Teşkilat Kanunu; 5271 sayılı CMK m.164

Jandarma devlet, devletin temel görevinin toplumda güvenliği ve kamu düzenini sağlamak, dış tehditlere karşı ülkeyi korumak ve kişilerin temel hak ve özgürlüklerine mümkün olduğunca müdahale etmemek olduğu devlet anlayışıdır.

İki veya daha fazla işletmenin, belirli bir işi ya da projeyi gerçekleştirmek üzere kaynaklarını birleştirdikleri işbirliği modelidir. Türk hukukunda çoğunlukla adi ortaklık hükümlerine tabi sözleşmesel ortak girişim ya da birlikte kurulan sermaye şirketi biçiminde yapılandırılır; kamu ihalelerinde 'iş ortaklığı' ve 'konsorsiyum' olarak düzenlenmiştir.

6098 sayılı TBK m.620 vd.; 4734 sayılı KİK m.14

Joint venture sözleşmesi, iki veya daha fazla gerçek veya tüzel kişinin, belirli bir ekonomik amacı veya projeyi gerçekleştirmek üzere kaynaklarını, bilgi ve deneyimlerini ya da faaliyetlerini bir araya getirmelerini ve bu iş birliğinin şartlarını belirlemelerini sağlayan sözleşmedir. Joint venture'ın temel özelliği, tarafların ortak bir ekonomik amaç doğrultusunda iş birliği yapması ve bu faaliyetin risk ve sonuçlarını sözleşmede belirlenen esaslara göre paylaşmasıdır.

Halktan seçilen kişilerin mahkûmiyet kararına katıldığı Anglo-Sakson yargılama kurumudur; Türk yargı sisteminde jüri bulunmaz, davalar meslekten hâkimlerce karara bağlanır. Karşılaştırmalı hukuk ve yabancı kararların tanınması bağlamında karşılaşılan bir kavramdır.

Karşılaştırmalı hukuk; Anayasa m.9

Kanunun, karşılığında idari yaptırım (idari para cezası, mülkiyetin kamuya geçirilmesi vb.) öngördüğü haksızlıktır; suçtan bu yönüyle ayrılır. Emre aykırı davranış, dilencilik, gürültü ve tütün ürünleri yasağı ihlali tipik örneklerdir.

5326 sayılı Kabahatler Kanunu

Kabil-i rücu, bir kişinin yaptığı bir hukuki işlemden veya verdiği bir beyandan geri dönebilmesinin, başka bir ifadeyle işlemden dönme veya geri alma imkânının bulunması anlamına gelir. Rücu edilebilir. “Kabil” yapılabilir, “rücu” ise geri dönme anlamındadır. Bu nedenle kabil-i rücu, kelime anlamıyla “geri dönülebilir, geri alınabilir” demektir.

Kabil-i tatbik, bir hukuk kuralının, kararın, sözleşme hükmünün veya başka bir hukuki düzenlemenin somut bir olaya uygulanabilir nitelikte olması anlamına gelir. “Kabil” yapılabilir veya mümkün olan, “tatbik” ise uygulama anlamındadır. Buna göre kabil-i tatbik, kelime anlamıyla “uygulanabilir” demektir.

Kabil-i temlik, bir hakkın veya alacağın başka bir kişiye devredilebilmesinin hukuken mümkün olması anlamına gelir. “Temlik”, bir hakkın sahibinin değiştirilmesi, yani hakkın bir başka kişiye devredilmesidir. Bu nedenle kabil-i temlik, kelime anlamıyla “devredilebilir” demektir.

Kabil-i temyiz, bir mahkeme kararının temyiz kanun yoluna götürülebilmesinin hukuken mümkün olması anlamına gelir. “Kabil” mümkün olan, “temyiz” ise kanunda öngörülen şartlar altında bir mahkeme kararının hukuka uygunluk yönünden yüksek mahkeme tarafından incelenmesini isteme anlamındadır. Buna göre kabil-i temyiz, “temyiz edilebilir” demektir.

Kabotaj, bir devletin kendi kara suları ve iç sularında, deniz taşımacılığına ilişkin belirli faaliyetleri yalnızca kendi vatandaşlarına veya kendi bayrağını taşıyan gemilere özgü kılmasıdır. Türkiye'de kabotaj hakkı, 20 Nisan 1926 tarihli ve 815 sayılı Türkiye Sahillerinde Nakliyatı Bahriye (Kabotaj) ve Limanlarla Karasuları Dahilinde İcrayı San'at ve Ticaret Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir. Kanuna göre Türkiye kıyılarında, limanlarda ve karasularında deniz yoluyla yük ve yolcu taşıma, kılavuzluk, liman hizmetleri ve benzeri bazı faaliyetler kural olarak Türk vatandaşlarına ve Türk bayrağı taşıyan gemilere bırakılmıştır. Türkiye'de kabotaj hakkının millî egemenlik bakımından kazanılması 1 Temmuz 1926 tarihinde yürürlüğe giren Kabotaj Kanunu ile gerçekleşmiştir. Bu nedenle 1 Temmuz, Denizcilik ve Kabotaj Bayramı olarak kutlanır.

Davalının, davacının talep sonucuna kısmen veya tamamen muvafakat etmesidir; kesin hükmün sonuçlarını doğurur ve hüküm kesinleşinceye kadar yapılabilir. Yalnızca tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri davalarda sonuç doğurur.

6100 sayılı HMK m.308-312

Taşınmazların sınırlarının arazi ve harita üzerinde belirlenerek hukuki durumlarının tespit edilmesi ve tapu siciline kaydedilmesidir. Kadastro tutanakları askı ilanına çıkarılır; tespite karşı kadastro mahkemesinde dava açılabilir ve tutanakların kesinleştiği tarihten itibaren on yıl geçince yapılan tespitlere karşı iddia dinlenmez.

3402 sayılı Kadastro Kanunu m.12

Poliçe, bono ve çekten oluşan; sıkı şekil şartlarına tabi, soyutluk ilkesi geçerli olan ve ciro ile devredilen kıymetli evrak türüdür. Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip, bu senetlere dayanan alacaklıya hızlandırılmış takip imkânı verir.

6102 sayılı TTK m.670 vd.; 2004 sayılı İİK m.167 vd.

İdarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri, insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde inceleyip idareye tavsiyelerde bulunan anayasal kurumdur. Başvuru ücretsizdir; başvuru dava açma süresini durdurur ancak kararları bağlayıcı değildir.

Anayasa m.74; 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu

Toplumun temel yapısını ve çıkarlarını koruyan; tarafların iradesiyle bertaraf edilemeyen hukuk kuralları ve ilkeler bütünüdür. Sözleşme özgürlüğünün sınırlarından biridir; milletlerarası özel hukukta yabancı hukukun ve yabancı kararların uygulanmasına istisna oluşturur.

6098 sayılı TBK m.27; 5718 sayılı MÖHUK m.5

Kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişidir; ceza hukukunda memur kavramından geniştir. Kamu görevlisine karşı ve kamu görevlisi tarafından işlenen suçlarda özel hükümler uygulanır.

5237 sayılı TCK m.6/1-c

İdari işlem ve eylemlerin nihai amacını oluşturan, toplumun ortak menfaatini ifade eden kavramdır. Kamulaştırmanın ön koşuludur; amaç unsurundaki sakatlık (kamu yararı dışında kişisel/siyasi amaç) idari işlemi iptal ettirir.

Anayasa m.35, m.46; Danıştay içtihatları

Devletin ve kamu tüzel kişilerinin, kamu yararının gerektirdiği hallerde özel mülkiyetteki taşınmazlara bedelini peşin ödemek koşuluyla el koymasıdır. Süreç; kamu yararı kararı, uzlaşma görüşmeleri ve bedel tespiti-tescil davası aşamalarından oluşur; malik, işlemin iptali için idari yargıya başvurabilir.

Anayasa m.46; 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu

2017 Anayasa değişikliğinden önce Bakanlar Kurulunun, yetki kanununa dayanarak çıkardığı kanun gücündeki düzenlemelerdir. Yeni sistemde yerini Cumhurbaşkanlığı kararnamesi almıştır; mevcut KHK'lar yürürlüğünü korur ve olağanüstü hal KHK'ları ayrı bir rejime tabiydi.

Anayasa (2017 öncesi m.91); 6771 sayılı Kanun

Mahkeme kararlarının üst mercilerce denetlenmesini sağlayan başvuru yollarıdır; olağan kanun yolları istinaf ve temyiz (cezada ayrıca itiraz), olağanüstü kanun yolları yargılamanın yenilenmesi ve kanun yararına bozmadır. Süreler hak düşürücü niteliktedir.

6100 sayılı HMK m.341 vd.; 5271 sayılı CMK m.260 vd.

Fiil ehliyeti bulunmayan veya sınırlı olan kişiler adına hukuki işlem yapmaya kanunen yetkili kişidir; küçüklerde veli, kısıtlılarda vasidir. Bazı işlemler kanuni temsilcinin yanında vesayet ve denetim makamlarının iznini de gerektirir.

4721 sayılı TMK m.16, m.335 vd., m.462-463

Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemeyeceği ve kanunda yazılı cezadan başka ceza uygulanamayacağı ilkesidir. İdarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz; kıyas yasağını ve belirlilik ilkesini içerir.

Anayasa m.38; 5237 sayılı TCK m.2

Sözleşme kurulurken verilen ön ödemeyi ifade eden gündelik terimdir; hukuki niteliği somut olaya göre bağlanma parası (alacaktan mahsup edilir) veya cayma parası (dönme hakkı verir) olarak belirlenir. Sözleşme kurulmamışsa verilen para sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilir.

6098 sayılı TBK m.177-178

Alt sınırı altı ay veya daha fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerinin; yurt dışına çıkarılması veya gayrimeşru kaynağını gizlemek amacıyla çeşitli işlemlere tabi tutulmasıdır. MASAK önleyici denetim yürütür; yükümlü gruplarına kimlik tespiti ve şüpheli işlem bildirimi zorunlulukları getirilmiştir.

5237 sayılı TCK m.282; 5549 sayılı Kanun

Bilinen bir olgudan bilinmeyen bir olgunun varlığının çıkarılmasıdır. Kanuni karineler ispat yükünü yer değiştirir (babalık karinesi, tapu kaydının doğruluğu karinesi); kesin kanuni karinelerin aksi ispat edilemez, adi karinelerin aksi ispatlanabilir.

6100 sayılı HMK m.190/2; 4721 sayılı TMK m.285

Davalının, açılmış davada aynı mahkemeye kendi talebini dava olarak yöneltmesidir; asıl davayla arasında bağlantı bulunması ya da takas-mahsup ilişkisi gerekir. Esasa cevap süresi içinde açılır; asıl dava geri alınsa dahi karşı dava görülmeye devam eder.

6100 sayılı HMK m.132-135

Ödünç verenin bir miktar parayı veya tüketilebilen bir şeyi ödünç alana devretmeyi, alanın da aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlendiği sözleşmedir. Ticari olmayan ödünçte faiz ancak kararlaştırılmışsa istenir; tefecilik suç olarak ayrıca düzenlenmiştir.

6098 sayılı TBK m.386-392

Aracın; çarpma, çarpılma, yanma, çalınma gibi rizikolar sonucu uğrayacağı zararları teminat altına alan isteğe bağlı mal sigortasıdır. Zorunlu trafik sigortasından farkı, sigortalının kendi aracındaki zararı karşılamasıdır; teminat kapsamı genel şartlar ve özel şartlarla belirlenir.

6102 sayılı TTK m.1401 vd.; Kasko Sigortası Genel Şartları

Suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir; ceza sorumluluğunun asıl kusurluluk biçimidir. Olası kastta fail, öngördüğü neticeyi kabullenerek hareket eder ve cezası indirilir; suçlar kural olarak ancak kastla işlenebilir, taksir istisnadır.

5237 sayılı TCK m.21

Bir insanın hayatına kasten son verilmesidir; temel cezası müebbet hapistir. Tasarlayarak, canavarca hisle, yakın akrabaya, çocuğa veya kadına karşı, kamu görevlisine görevi nedeniyle işlenmesi gibi hallerde ağırlaştırılmış müebbet hapis uygulanır.

5237 sayılı TCK m.81-82

Başkasının vücuduna acı verilmesi, sağlığının veya algılama yeteneğinin bozulmasıdır. Silahla, eziyet çektirerek veya belirli kişilere karşı işlenmesi ile neticesi sebebiyle ağırlaşmış haller (kemik kırılması, yaşamsal tehlike, organ kaybı) cezayı artırır; basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek yaralama şikâyete tabidir.

5237 sayılı TCK m.86-88

Yapılmakta veya ileride yapılacak bir yapının bağımsız bölümleri üzerinde, yapı tamamlandığında kat mülkiyetine geçilmek üzere arsa payına bağlı olarak kurulan irtifak hakkıdır. Yapı kullanma izin belgesi alındığında kat mülkiyetine resen çevrilebilir.

634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu m.1-3, m.14

Tamamlanmış bir yapının bağımsız bölümleri üzerinde, arsa payı ve ortak yerlerle bağlantılı olarak kurulan özel mülkiyet türüdür. Kat malikleri kurulu, yönetici ve yönetim planı kurumsal yapısını oluşturur; ortak giderlere katılım ve komşuluk yükümlülükleri kanunda ayrıntılı düzenlenmiştir.

634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu

CMK'da; tutuklama nedeninin varsayılabildiği veya iletişimin denetlenmesi, gizli soruşturmacı gibi ağır koruma tedbirlerine başvurulabilen, kanunda tek tek sayılmış suçlardır. Kasten öldürme, uyuşturucu ticareti, silahlı örgüt ve cinsel istismar tipik katalog suçlardandır.

5271 sayılı CMK m.100/3, m.135, m.139-140

Suçtan zarar gören, mağdur veya malen sorumlu olan kişinin, kovuşturma evresinde kamu davasına katılmasıdır. Katılan; duruşmada hazır bulunma, soru sordurma, delil sunma ve hükmü temyiz etme haklarına sahiptir; katılma, hüküm verilinceye kadar istenebilir.

5271 sayılı CMK m.237-243

Belirli işleri görmek veya malvarlığını yönetmek üzere vesayet makamınca atanan kişidir; temsil kayyımlığı ve yönetim kayyımlığı türleri vardır. Ceza muhakemesinde, belirli suçlarda şirket yönetimine kayyım atanması ayrıca düzenlenmiştir; TMSF'nin kayyımlık yetkileri özel kanunlarla genişletilmiştir.

4721 sayılı TMK m.426-431; 5271 sayılı CMK m.133

Geçerli bir hukuki sebep olmaksızın tapu kütüğüne malik olarak yazılan kişinin; taşınmazı on yıl süreyle davasız ve aralıksız, iyiniyetle malik sıfatıyla zilyetliğinde bulundurması halinde mülkiyeti kazanmasıdır. Taşınırlarda iyiniyetli zilyetlik süresi beş yıldır.

4721 sayılı TMK m.712, m.777

Kefilin, borçlunun borcunu ifa etmemesinin sonuçlarından alacaklıya karşı kişisel olarak sorumlu olmayı üstlendiği sözleşmedir. Yazılı şekil, azami sorumluluk miktarının ve tarihin kefilin el yazısıyla belirtilmesi ile evli kefilde eş rızası geçerlilik koşullarıdır; adi ve müteselsil kefalet türleri vardır.

6098 sayılı TBK m.581-603

Afet riski altındaki alanlar ile riskli yapıların; tespit, tahliye, yıktırma ve yeniden yapım süreçlerini düzenleyen dönüşüm rejimidir. Riskli yapı tespitine itiraz mümkündür; maliklerin anlaşması salt çoğunlukla (arsa payı esasıyla) sağlanır ve hak sahiplerine kira yardımı ile kredi destekleri öngörülmüştür. 2023 değişiklikleriyle Kentsel Dönüşüm Başkanlığı kurulmuştur.

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun

Hâkimin, uyuşmazlık konusu şeyi veya yeri bizzat inceleyerek bilgi edinmesidir; çoğunlukla bilirkişiyle birlikte yapılır. Taşınmaz davalarında ve sınır uyuşmazlıklarında temel delil toplama aracıdır; keşfe katlanma zorunluluğu üçüncü kişileri de kapsar.

6100 sayılı HMK m.288-292

Hâkimi bağlayan ve takdir yetkisi tanımayan delillerdir; senet, yemin ve kesin hüküm hukuk yargılamasının kesin delilleridir. Bir miktarı aşan hukuki işlemlerin senetle ispatı zorunludur; ceza yargılamasında kesin delil-takdiri delil ayrımı yoktur.

6100 sayılı HMK m.200 vd.

Bir uyuşmazlığın, kanun yollarının tükenmesi veya sürelerin geçmesiyle kesin biçimde çözülmüş olmasıdır. Şekli kesinlik kararın denetlenemezliğini, maddi kesinlik aynı uyuşmazlığın yeniden dava edilemezliğini ifade eder; kesin hükmün varlığı dava şartıdır ve ceza hukukunda aynı fiilden iki kez yargılama yasağını (ne bis in idem) doğurur.

6100 sayılı HMK m.303; 5271 sayılı CMK m.223/7

Hâkimin verdiği veya kanunun öngördüğü, uyulmaması halinde o işlemi yapma hakkını düşüren süredir. Hâkim kesin süre verirken yapılacak işlemi ve uymamanın sonuçlarını açıkça bildirmek zorundadır; kesin sürenin kaçırılması telafisi güç hak kayıpları doğurur.

6100 sayılı HMK m.90-94

Bir mahkeme kararının kanun yollarından geçerek veya süreler kullanılmayarak kesinleştiğini gösteren, kararın altına yazılan resmi kayıttır. Tapu iptali, boşanma ve tescil gibi kararların icrası ve nüfusa işlenmesi kesinleşme şerhine bağlıdır.

6100 sayılı HMK m.302; Yazı İşleri Yönetmeliği

En az bir yıl kıdemi bulunan işçinin; işveren feshi (haklı ahlak-iyi niyet feshi hariç), işçinin haklı feshi, askerlik, emeklilik, kadın işçinin evlilik nedeniyle bir yıl içinde ayrılması veya ölüm hallerinde, her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş brüt ücreti tutarında ödenen tazminattır. Tavanı, en yüksek devlet memurunun bir yıllık emeklilik ikramiyesiyle sınırlıdır; beş yıllık zamanaşımına tabidir.

1475 sayılı İş Kanunu m.14; 4857 sayılı Kanun geçici m.6

Kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını veya kullanmayla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da kira bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Konut ve çatılı işyeri kiraları, kiracıyı koruyan özel hükümlere tabidir; yazılı şekil geçerlilik koşulu değildir.

6098 sayılı TBK m.299 vd.

Konut ve çatılı işyeri kiralarında kira bedelinin; taraflarca belirlenememesi veya beş yıllık dönem sonunda emsal ve hakkaniyete göre yeniden belirlenmesi için açılan davadır. Yenilenen dönem artışı TÜFE on iki aylık ortalamasıyla sınırlıdır; olağanüstü koşullarda TBK m.138'e dayalı uyarlama da istenebilir.

6098 sayılı TBK m.344-345

Genel ekonomik, sektörel veya bölgesel kriz ile zorlayıcı sebeplerle işyerindeki çalışma süresinin önemli ölçüde azalması veya durması halinde, işçilere İşsizlik Sigortası Fonundan en fazla üç ay (uzatılabilir) süreyle yapılan ödemedir. Günlük tutarı brüt kazancın %60'ıdır ve asgari ücretin brütünün %150'sini aşamaz.

4447 sayılı Kanun Ek m.2

Kişinin; hayatı, sağlığı, vücut bütünlüğü, onuru, adı, resmi, özel yaşamı ve sırları üzerindeki mutlak haklarıdır. Saldırı halinde; koruma, durdurma, tespit davaları ile maddi-manevi tazminat ve vekâletsiz iş görme hükümlerine dayalı kazanç devri istenebilir. Kişilik haklarından vazgeçilemez ve aşırı sınırlamalar geçersizdir.

4721 sayılı TMK m.23-25; 6098 sayılı TBK m.58

Kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilginin; hukuka uygun işlenmesini, saklanmasını ve silinmesini güvence altına alan rejimdir. İşleme, kanundaki şartlara (açık rıza veya diğer hukuka uygunluk sebepleri) bağlıdır; ihlaller KVK Kurulu yaptırımlarına ve TCK m.135-140'taki suçlara konu olur.

Anayasa m.20/3; 6698 sayılı KVKK; 5237 sayılı TCK m.135 vd.

Ergin bir kişinin; akıl hastalığı, akıl zayıflığı, savurganlık, alkol-uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim veya bir yıl ve daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı ceza nedeniyle fiil ehliyetinin mahkeme kararıyla sınırlandırılması ve vesayet altına alınmasıdır. Kişi istemiyle de kısıtlama mümkündür.

4721 sayılı TMK m.405-409

Bir kimsenin, hukuka aykırı olarak bir yere gitme veya bir yerde kalma özgürlüğünden yoksun bırakılmasıdır. Cebir, tehdit veya hileyle, silahla, birden fazla kişiyle ya da çocuğa karşı işlenmesi cezayı artırır; mağdurun serbest bırakılması etkin pişmanlık indirimi sağlar.

5237 sayılı TCK m.109-110

Alacağın yalnızca bir bölümünün dava edilmesidir; talep konusunun bölünebilir olması koşuluyla mümkündür. Kalan kısım için ayrıca dava açılabilir veya ıslahla artırım yapılabilir; zamanaşımı yalnızca dava edilen kısım için kesilir.

6100 sayılı HMK m.109

İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az (uygulamada üçte ikisinden az, yani 30 saatin altında) belirlendiği çalışmadır. Kısmi süreli işçiye ayrımı haklı kılan bir neden olmadıkça salt bu nedenle farklı işlem yapılamaz; ücret ve bölünebilir menfaatler çalışılan süreyle orantılı ödenir.

4857 sayılı İş Kanunu m.13

Suç ve ceza içeren hükümlerin kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamamasıdır; kanunilik ilkesinin sonucudur. Fail aleyhine kıyas mutlak biçimde yasaktır; lehine yorum ise mümkündür.

5237 sayılı TCK m.2/3

Hakkın senede bağlı olduğu ve senetsiz ileri sürülemediği, devredilemediği senetlerdir. Nama, emre ve hamiline yazılı olarak düzenlenebilir; kambiyo senetleri, makbuz senedi, varant, konişmento ve pay senetleri başlıca türleridir. Zayi halinde mahkemece iptal kararı verilebilir.

6102 sayılı TTK m.645 vd.

Kamu düzenini ve güvenliğini korumakla görevli teşkilattır; idari kolluk önleyici, adli kolluk suç sonrası araştırıcı görev yürütür. Genel kolluk (polis, jandarma, sahil güvenlik) ve özel kolluk (gümrük muhafaza, orman muhafaza, belediye zabıtası) ayrımı yapılır.

2559 sayılı PVSK; 5271 sayılı CMK m.164 vd.

Ortaklarından bir kısmının sorumluluğu sınırsız (komandite), bir kısmının koydukları sermayeyle sınırlı (komanditer) olduğu şahıs şirketidir; sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket ise sermaye şirketi sayılır. Yönetim komandite ortaklara aittir.

6102 sayılı TTK m.304 vd., m.564 vd.

Komisyoncunun; ücret karşılığında, kendi adına ve vekâlet verenin hesabına kıymetli evrak ve taşınır eşya alım satımını üstlendiği sözleşmedir. Komisyoncu, hapis hakkına ve kanunda öngörülen hallerde bizzat taraf olma yetkisine sahiptir.

6098 sayılı TBK m.532-546

Taşınmaz maliklerinin, mülkiyet haklarını kullanırken komşularını olumsuz etkilemekten kaçınma yükümlülüklerini düzenleyen kurallardır; taşkınlık yasağı temel ilkedir. Kazı ve yapılarda zarar vermeme, bitki dallarının taşması ve zorunlu geçitler bu kapsamda düzenlenmiştir.

4721 sayılı TMK m.737-750

Deniz taşımacılığında; taşıyanın eşyayı teslim aldığını veya gemiye yüklediğini gösteren ve eşyanın varma yerinde hamiline teslimini taahhüt eden kıymetli evraktır. Eşyayı temsil eder; ciro ve teslimle eşya üzerindeki zilyetlik devredilmiş olur.

6102 sayılı TTK m.1228 vd.

Borçlarını vadesinde ödeyemeyen veya ödeyememe tehlikesi altındaki borçlunun; alacaklılarıyla yaptığı ve mahkemece tasdik edilen yeniden yapılandırma anlaşmasıdır. Geçici ve kesin mühlet sürecinde borçluya karşı takipler durur; komiser gözetiminde hazırlanan proje, alacaklı çoğunluğunun kabulü ve mahkeme tasdikiyle bağlayıcı olur.

2004 sayılı İİK m.285 vd.

Kimsenin konutuna rızası dışında girilememesi ve arama yapılamamasıdır; anayasal güvence altındadır. İhlali suçtur; usulüne uygun hâkim kararı veya kanunla yetkili merciin yazılı emri istisnaları oluşturur.

Anayasa m.21; 5237 sayılı TCK m.116

TBK'nın kiracıyı koruyan özel hükümlerine tabi kira türüdür; kiraya verenin fesih ve tahliye imkânları sınırlı sayıdaki sebeplere (ihtiyaç, yeniden inşa, yeni malik ihtiyacı, tahliye taahhüdü, iki haklı ihtar, on yıllık uzama) bağlanmıştır. Kira artışı TÜFE ile sınırlıdır ve bağlantılı sözleşme yasağı öngörülmüştür.

6098 sayılı TBK m.339-356

Ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ait ihtiyaçlarını karşılıklı yardım ve dayanışmayla sağlamak amacıyla kurulan, değişir ortaklı ve değişir sermayeli tüzel kişiliktir. Konut yapı kooperatifleri uygulamada en yaygın türüdür; genel kurul, yönetim ve denetim kurulu organlarıdır.

1163 sayılı Kooperatifler Kanunu

Ceza muhakemesinin yapılabilmesini veya hükmün infazını güvence altına almak için, hüküm öncesinde temel haklara geçici müdahale oluşturan işlemlerdir; yakalama, gözaltı, tutuklama, adli kontrol, arama, el koyma, iletişimin denetlenmesi ve gizli soruşturmacı başlıcalarıdır. Ölçülülük ilkesine tabidir ve haksız uygulanmaları tazminat doğurur.

5271 sayılı CMK m.90-140

Korunmaya ihtiyacı olan çocuğun; bakımını, eğitimini ve yetiştirilmesini devlet denetiminde üstlenen aile yanına yerleştirilmesidir. Evlat edinmeden farklı olarak soybağı kurulmaz; koruyucu aileye ödeme yapılır ve süreç Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca izlenir.

5395 sayılı ÇKK m.23; 2828 sayılı SHK; Koruyucu Aile Yönetmeliği

Cezasının kanunda öngörülen kısmını iyi halli olarak infaz kurumunda geçiren hükümlünün, kalan cezasını denetim altında dışarıda geçirmek üzere salıverilmesidir. Oran kural olarak yarı; mükerrirler ve belirli suçlarda dörtte üçtür. Denetim süresinde kasıtlı suç işlenmesi veya yükümlülük ihlali salıverilmenin geri alınmasına yol açar.

5275 sayılı Kanun m.107-108

İddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar geçen ceza muhakemesi evresidir; duruşma hazırlığı, duruşma ve hüküm aşamalarını kapsar. Kovuşturma evresinde yargılamayı mahkeme yürütür ve aleniyet ilkesi geçerlidir.

5271 sayılı CMK m.2, m.175 vd.

Soruşturma sonunda; yeterli şüphe oluşturacak delil bulunmaması veya kovuşturma olanağının bulunmaması hallerinde Cumhuriyet savcısının verdiği karardır (takipsizlik). Suçtan zarar gören, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir.

5271 sayılı CMK m.172-173

Kredi verenin tüketiciye faiz veya benzeri menfaat karşılığında ödemenin ertelenmesi, ödünç veya benzeri finansman şekilleri aracılığıyla kredi verdiği sözleşmedir. Tüketici on dört gün içinde gerekçesiz cayabilir; sözleşme öncesi bilgilendirme, ücret ve sigorta kısıtlamaları ile erken ödeme indirimi zorunludur.

6502 sayılı TKHK m.22 vd.

Bir malvarlığının; aktif ve pasifiyle bir bütün olarak, tek bir hukuki olay sonucunda başkasına geçmesidir. Mirasın mirasçılara geçişi ile şirket birleşme ve bölünmeleri başlıca örnekleridir; tek tek devir işlemine gerek yoktur.

4721 sayılı TMK m.599; 6102 sayılı TTK m.153

Hukuka aykırı sonucu istemek (kast) veya gerekli özeni göstermemek (ihmal/taksir) biçimindeki kınanabilir davranıştır. Haksız fiil sorumluluğunun kural olarak koşuludur; tazminattan indirim sebebi olarak zarar görenin birlikte kusuru dikkate alınır.

6098 sayılı TBK m.49, m.52

Kusur bulunmasa dahi kanunun öngördüğü hallerde doğan tazminat sorumluluğudur; hakkaniyet sorumluluğu, özen sorumluluğu (adam çalıştıran, hayvan bulunduran, bina maliki) ve tehlike sorumluluğu (önemli ölçüde tehlike arz eden işletmeler, motorlu araç işleteni) olarak sınıflandırılır.

6098 sayılı TBK m.65-71; 2918 sayılı KTK m.85

Yasama, yürütme ve yargı işlevlerinin ayrı organlara verilmesi ve bu organların birbirini dengeleyip denetlemesi ilkesidir; hukuk devletinin kurumsal güvencesidir. Anayasanın başlangıcında medeni bir iş bölümü ve işbirliği olarak nitelenmiştir.

Anayasa Başlangıç, m.7-9

Lafız, hukukta bir sözün, yazılı veya sözlü ifadenin dışa vurulan kelime ve ifadelerini, yani metinde kullanılan sözcüklerin kendisini ifade eder. Hukuki yorumda, bir hükmün veya sözleşme maddesinin lafzı, düzenlemenin kelime anlamı ve ifade biçimi bakımından incelenir. Özellikle kanunların yorumlanmasında “lafzî yorum”, kanun hükmünün öncelikle kullanılan kelimelerin olağan veya hukuki anlamları dikkate alınarak yorumlanmasını ifade eder.

Lafzî yorum, kanun veya diğer hukuk kurallarının anlamının, öncelikle kullanılan kelimelerin anlamı, cümle yapısı ve hükmün ifade biçimi esas alınarak belirlenmesidir. Hükmün anlamı tespit edilirken kanun koyucunun kullandığı sözcüklerin olağan veya hukuk alanındaki teknik anlamları dikkate alınır. Lafzî yorumda temel hareket noktası, hukuk kuralının metnidir. Ancak hükmün yalnızca tek bir kelimesine bakılmaz; kelimeler, cümlenin bütünü ve hükmün metinsel bağlamı içinde değerlendirilir.

Laik, devletin dinî kurallardan bağımsız olarak, hukuk düzenini ve kamu yönetimini din ve vicdan özgürlüğü ile dinî inançlar karşısında tarafsızlık ilkeleri doğrultusunda yürütmesini ifade eder. Laiklik, devletin belirli bir dini veya mezhebi esas alarak vatandaşlar arasında ayrım yapmamasını ve kişilerin din veya inanç özgürlüğünü güvence altına almasını gerektirir.

Laik devlet, devlet yönetiminin ve hukuk düzeninin belirli bir dinin veya mezhebin kurallarına dayandırılmadığı; devletin din ve inançlar karşısında tarafsız olduğu ve bireylerin din, vicdan ve inanç özgürlüğünü güvence altına aldığı devlet biçimidir. Din ve devlet işlerinin ayrılığı, devletin din ve inançlar karşısında tarafsızlığı ve din özgürlüğünün güvence altına alınması esasına dayanan devlet.

Laiklik, devletin din ve inançlar karşısında tarafsız olmasını, devlet yönetiminin ve hukuk düzeninin belirli bir dinin veya mezhebin kurallarına dayandırılmamasını ve bireylerin din, vicdan ve inanç özgürlüğünün güvence altına alınmasını ifade eden temel bir hukuk ve devlet ilkesidir.

Latife beyanı, bir kişinin kullandığı sözlerin ciddi bir irade açıklaması olmayıp şaka, espri veya eğlence amacıyla söylendiğinin, sözün niteliğinden veya olayın koşullarından anlaşılması durumunu ifade eder. Hukukta özellikle irade beyanlarının yorumlanması bakımından önem taşır. Bir sözün gerçekten hukuki sonuç doğurmayı amaçlayan ciddi bir irade açıklaması mı, yoksa yalnızca şaka amacıyla mı söylendiği değerlendirilirken somut olayın koşulları dikkate alınır. Hukuki sonuç doğurma amacı taşımayan, şaka veya espri amacıyla yapılan beyan.

Leasing (finansal kiralama), bir malın mülkiyetinin finansal kiralama şirketinde kalması ve malın kullanım hakkının, belirli bir süre ve bedel karşılığında kiracıya bırakılması esasına dayanan bir finansman yöntemidir. Leasing işleminde finansal kiralama şirketi, kiracının talep ettiği malı satın alarak veya başka bir şekilde temin ederek kullanımını kiracıya bırakır. Kiracı ise kararlaştırılan kira bedellerini öder. Sözleşmenin sonunda, sözleşme hükümlerine göre malın mülkiyetinin kiracıya devredilmesi veya başka bir hukuki sonucun gerçekleşmesi mümkün olabilir.

Legal, hukukta ve genel kullanımda hukuka uygun, kanunlara ve yürürlükteki hukuk kurallarına uygun anlamına gelir. Bir işlem, davranış veya durumun hukuk düzeni tarafından yasaklanmamış ve hukuken geçerli kabul edilmiş olması hâlinde “legal” olduğu ifade edilir.

Suçun işlenmesinden sonra yürürlüğe giren kanunun failin lehine hükümler içermesi halinde geçmişe yürüyerek uygulanmasıdır; infaz aşamasında dahi gözetilir. Ceza kanunlarının zaman bakımından uygulanmasının temel kuralıdır.

5237 sayılı TCK m.7

Bir hukuki işlemden yararlanacak kişiyi ifade eder; kambiyo senetlerinde senet bedeli lehine düzenlenen kişi, sigortada ise sigorta tazminatının ödeneceği kişidir. Hayat sigortalarında lehtar atanması ve değiştirilmesi özel hükümlere tabidir.

6102 sayılı TTK m.681, m.1493 vd.

Lex commissoria, Türkçede mülkiyetin muhafazası şartı / komiser şartı olarak da ifade edilen, özellikle rehin hukuku bağlamında kullanılan Latince bir hukuk terimidir. Borçlunun borcunu vadesinde ödememesi hâlinde, rehin konusu malın kendiliğinden alacaklının mülkiyetine geçmesini öngören anlaşmayı ifade eder. Türk hukukunda lex commissoria yasağı geçerlidir. Buna göre rehin veren ile rehin alan, borcun ödenmemesi hâlinde rehin konusu malın mülkiyetinin doğrudan alacaklıya geçeceğini önceden kararlaştıramaz. Bu yasak, rehin verenin ekonomik açıdan zor durumundan yararlanılarak malın gerçek değerinin altında alacaklıya geçmesini önlemeye yöneliktir.

Rehin sözleşmesinde, borcun ödenmemesi halinde rehinli malın mülkiyetinin alacaklıya geçeceğine ilişkin kaydın geçersiz olmasıdır; borçluyu koruyan emredici kuraldır. Hem taşınır rehni hem ipotek bakımından geçerlidir.

4721 sayılı TMK m.873/2, m.949

Liberalizm, bireyin özgürlüğünü, temel haklarını ve özerkliğini esas alan; devletin bireylerin hak ve özgürlüklerine müdahalesinin hukukla sınırlandırılmasını savunan siyasal ve hukuki düşüncedir. Liberalizm; ifade özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, mülkiyet hakkı, hukukun üstünlüğü, eşitlik ve sınırlı devlet iktidarı gibi ilkeleri önemser. Klasik liberalizm özellikle ekonomik alanda özel mülkiyet, serbest piyasa ve sözleşme özgürlüğünü ön plana çıkarır.

Bir veya daha çok gerçek ya da tüzel kişi tarafından kurulan, esas sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından yalnızca malvarlığıyla sorumlu sermaye şirketidir. Asgari esas sermayesi 50.000 TL'dir; ortaklar şirket borçlarından sorumlu olmayıp yalnızca taahhüt ettikleri payları ödemekle yükümlüdür, ancak kamu borçlarından payları oranında sorumluluk istisnası vardır.

6102 sayılı TTK m.573 vd.; 6183 sayılı Kanun m.35

Fikri veya sınai hak sahibinin, hakkın kullanımını bedel karşılığında başkasına bırakmasıdır; inhisari (tekelci) ve inhisari olmayan lisans türleri vardır. Aksi kararlaştırılmadıkça lisans inhisari değildir; marka ve patent lisanslarının sicile kaydı üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik sağlar.

6769 sayılı SMK m.24, m.125; 5846 sayılı FSEK m.56

Kamu görevlerine alınmada ve yükselmede; işin gerektirdiği nitelik, yeterlik ve başarının esas alınmasıdır. Devlet memurluğunun temel ilkelerindendir ve kamu görevine girişte eşitlikle birlikte anayasal dayanağa sahiptir.

Anayasa m.70; 657 sayılı DMK m.3

Toplu iş uyuşmazlığında işverenin; işyerinde faaliyetin tamamen durmasına neden olacak biçimde işçileri topluca işten uzaklaştırmasıdır. Kanuni lokavt ancak greve karşı ve grev kararına uyularak yapılabilir; kanun dışı lokavtta işçilerin iş sözleşmelerinden doğan hakları saklıdır.

Anayasa m.54; 6356 sayılı STİSK m.59 vd.

Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin görev suçlarında, yetkili kurulca yargılamanın gerekli görüldüğüne ilişkin verilen karardır; men-i muhakeme bunun karşıtıdır. 4483 sayılı Kanun sisteminde 'soruşturma izni' kavramı bu işlevi görür.

4483 sayılı Kanun; 2547 sayılı Kanun m.53 (akademik personel)

Madde, kanun, tüzük, yönetmelik, sözleşme veya vasiyetname gibi hukuki metinlerin her bir sıralı, bağımsız ve numaralandırılmış bölümüdür. Hukuki kural ve düzenlemelerin mantıksal bir sıra içinde sunulmasını sağlayan temel yapıdır.

Madde kenar başlığı, bir kanun veya mevzuat maddesinin hemen üzerinde, yanında veya başında yer alan; o maddenin konusunu, amacını ve düzenlediği hukuki ilişkiyi kısa ve öz şekilde özetleyen başlık metnidir.

Maddi anlamda kesin hüküm, bir dava sonucunda verilen mahkeme kararının kesinleşmesiyle birlikte, o uyuşmazlığın tarafları arasında tekrar dava konusu yapılamaması ve aynı konuda yeni bir davanın açılamaması durumudur. Hukuki uyuşmazlıklara nihai ve kalıcı bir çözüm getiren temel yargı ilkesidir.

Maddi delil, gerçekleştiği iddia edilen bir olayın veya suçun varlığını, meydana geliş şeklini ya da faillerini somut olarak kanıtlayan; elle tutulabilir, görülebilir veya ölçülebilir fiziksel ve dijital nesnelerdir.

Maddi edim, bir borç ilişkisinde borçlunun alacaklıya karşı yapmayı, vermeyi veya ödemeyi üstlendiği, dış dünyada fiziksel veya ekonomik bir değişiklik yaratan somut eylemdir. Borcun konusunu oluşturan insan davranışının parasal veya eşyasal boyutta gerçekleşmesini ifade eder.

Maddi hata, mahkeme kararlarında, dilekçelerde veya resmi belgelerde esaslı bir değerlendirme hatası olmaksızın; isim, rakam, hesap, tarih veya yazım gibi konularda tamamen dikkatsizlik sonucu yapılan açık ve belirgin işlem hatalarıdır.

Maddi hukuk, kişilerin haklarını, borçlarını, yetkilerini ve yükümlülüklerini doğrudan düzenleyen; neyin hukuka uygun, neyin hukuka aykırı olduğunu belirleyen esas hukuk kurallarının bütünüdür. Kısacası "Kim, neye, hangi şartlarda sahiptir?" sorusunun cevabını verir.

Hukuka aykırı fiil veya sözleşme ihlali nedeniyle malvarlığında meydana gelen eksilmenin (fiili zarar ve yoksun kalınan kâr) giderilmesidir. Zarar gören zararını ve zarar verenin kusurunu ispatla yükümlüdür; hâkim tazminatı, durumun gereğini ve kusurun ağırlığını gözeterek belirler.

6098 sayılı TBK m.49-52

Maddi zarar, bir kimsenin hukuka aykırı bir eylem, eylemsizlik veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle malvarlığında meydana gelen irade dışı azalmadır. Kişinin ekonomik durumunun, olumsuz olay yaşanmamış olsaydı bulunacağı durum ile mevcut durum arasındaki parasal farkı ifade eder.

Suçun konusunun ait olduğu, suçla korunan hukuki değeri ihlal edilen kişidir. Mağdurun; davaya katılma, delil sunma, avukat isteme ve kanun yollarına başvurma hakları CMK'da düzenlenmiştir; çocuk ve cinsel suç mağdurlarının dinlenmesinde özel usuller uygulanır.

5271 sayılı CMK m.233-236

Mağdurun hakları, bir suçun işlenmesiyle doğrudan zarara uğrayan veya suçun olumsuz sonuçlarından etkilenen kişilere, ceza yargılaması sürecinde kanunlarca sağlanan hukuki, koruyucu, bilgilendirici ve usule ilişkin güvencelerin bütünüdür. Bilgi Alma ve Belge İsteme Hakkı, Avukat / Vekil Görevlendirilmesini İsteme, Delil Sunma ve Toplanmasını İsteme, Kamu Davasına Katılma (Müdahil Olma) Hakkı, Kararlara İtiraz Etme Hakkı, Gizlilik ve Korunma İsteme..

Mahalli idareler (yerel yönetimler); il, belediye veya köy halkının yerel ve ortak ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileridir.

Bir alacaktan, aynı ilişkiden doğan karşı kalemlerin düşülmesidir; takastan farklı olarak tek bir borç ilişkisi içinde hesaplama işlemidir. Ceza hukukunda, gözaltı ve tutuklulukta geçen sürelerin hükmedilen cezadan indirilmesi de mahsup olarak adlandırılır.

6098 sayılı TBK m.100; 5237 sayılı TCK m.63

Eşlerden her birinin, kendi malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf yetkisini koruduğu seçimlik mal rejimidir; mal rejimi sözleşmesiyle kabul edilir. Rejim sona erdiğinde eşler arasında katılma alacağı doğmaz; her eş kendi borçlarından tüm malvarlığıyla sorumludur.

4721 sayılı TMK m.242-243

Ödeme emrine itiraz etmeyen veya itirazı kaldırılan borçlunun; mal, alacak ve gelirlerini, geçim kaynaklarını ve borcunu nasıl ödeyebileceğini icra dairesine bildirmesidir. Süresinde beyanda bulunmama, alacaklının şikâyeti üzerine tazyik hapsine yol açabilir; gerçeğe aykırı beyan suçtur.

2004 sayılı İİK m.74-77, m.337-338

Kamu görevlilerinin; kendilerine, eşlerine ve velayetleri altındaki çocuklarına ait taşınmaz, taşıt, mevduat ve borçları belirli dönemlerde bildirmeleridir. Haksız mal edinme, ağır cezai yaptırıma ve zoralıma tabidir; bildirimler gizlidir.

3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması Kanunu

Eşlerin; yasal rejim olan edinilmiş mallara katılma yerine mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı rejimlerinden birini seçtikleri sözleşmedir. Evlenmeden önce veya sonra, noterde düzenleme ya da onaylama şeklinde yapılır; evlenme başvurusunda yazılı bildirimle de seçilebilir.

4721 sayılı TMK m.203-205

Başkasının taşınır veya taşınmaz malının kısmen ya da tamamen yıkılması, tahrip edilmesi, yok edilmesi, bozulması, kullanılamaz hale getirilmesi veya kirletilmesidir; şikâyete tabidir. Yakarak, patlayıcıyla veya kamu malına karşı işlenmesi nitelikli haldir.

5237 sayılı TCK m.151-152

Suçun işlenmesinde kullanılan eşya veya suçtan elde edilen değerler üzerinde hak sahibi olması nedeniyle, yargılama sonucunda malvarlığı etkilenebilecek kişidir; duruşmaya çağrılır ve katılma hakkı vardır. Araç işleteninin trafik kazasındaki hukuki konumu için de kullanılır.

5271 sayılı CMK m.2; 2918 sayılı KTK m.85

Çalışma gücünün veya meslekte kazanma gücünün en az %60'ını yitiren sigortalıya; en az on yıl sigortalılık ve 1800 gün prim (başkasının bakımına muhtaç malullerde yalnızca 1800 gün) koşuluyla bağlanan aylıktır. Malullük durumu SGK sağlık kurullarınca tespit edilir.

5510 sayılı Kanun m.25-27

Kişilik haklarına saldırı veya ağır bedensel zarar ya da ölüm nedeniyle duyulan acı, elem ve üzüntünün para ile giderilmesidir. Hâkim, tarafların sıfatını, ekonomik durumlarını ve olayın özelliklerini gözeterek takdir eder; zenginleşme aracı olamayacağı içtihatlarla vurgulanmıştır.

6098 sayılı TBK m.56, m.58; 4721 sayılı TMK m.25