Mahkemeler tarafından verilen kararlar her zaman kesin nitelikte değildir. Türk hukuk sisteminde, ilk derece mahkemelerinin verdiği bazı kararlara karşı üst yargı mercilerine başvurma imkânı bulunmaktadır. Bu başvuruların en önemlileri istinaf ve temyiz kanun yollarıdır.
Her iki başvuru yolu da mahkeme kararlarının hukuka uygunluğunu denetlemeyi amaçlasa da inceleme kapsamı, görevli mahkemeler ve sonuçları bakımından önemli farklılıklar içerir. Bu nedenle istinaf ve temyiz kavramlarının doğru anlaşılması, hak kaybı yaşanmaması açısından büyük önem taşır.
İstinaf Nedir?
İstinaf, ilk derece mahkemelerinin verdiği kararların ikinci derece mahkemeler tarafından yeniden incelenmesini sağlayan olağan kanun yoludur.
İstinaf incelemesi;
- Hukuki değerlendirmeleri,
- Maddi olayları,
- Delillerin değerlendirilmesini,
- Usul işlemlerini
- belirli ölçüde kapsayabilir.
- İstinaf incelemesini;
- Bölge Adliye Mahkemeleri (adli yargıda)
- Bölge İdare Mahkemeleri (idari yargıda)
- gerçekleştirir.
Temyiz Nedir?
Temyiz, istinaf incelemesinden geçen veya kanunda doğrudan temyize tabi olduğu belirtilen bazı kararların yüksek mahkemeler tarafından hukuki yönden denetlenmesini sağlayan olağan kanun yoludur.
Temyiz incelemesi esas olarak;
- Hukukun doğru uygulanıp uygulanmadığı,
- Kanun hükümlerinin doğru yorumlanıp yorumlanmadığı,
- Usul kurallarına uyulup uyulmadığı
- üzerinde yoğunlaşır.
- Temyiz incelemesini;
- Yargıtay (adli yargıda)
- Danıştay (idari yargıda)
- yapar.
İstinaf ve Temyiz Arasındaki Temel Farklar
İstinafta Deliller Yeniden İncelenir mi?
Evet.
İstinaf mahkemeleri, gerekli gördüklerinde mevcut delilleri yeniden değerlendirebilir ve belirli şartlar altında ek inceleme yapabilir.
Bu yönüyle istinaf, yalnızca hukuki denetim yapan bir merci değildir.
Temyizde Yeni Delil Sunulabilir mi?
Genel olarak hayır.
Temyiz incelemesi, ilk derece ve istinaf mahkemelerinde değerlendirilen dosya üzerinden hukuki denetim yapılmasını amaçlar.
Bu nedenle temyiz aşamasında yeni delil sunulması veya maddi vakıaların yeniden incelenmesi kural olarak mümkün değildir.
Her Karar İstinaf ve Temyize Gider mi?
Hayır.
Her mahkeme kararı istinafa veya temyize açık değildir.
İlgili usul kanunlarında;
- Kesin nitelikteki kararlar,
- Belirli parasal sınırın altında kalan uyuşmazlıklar,
- Kanunda özel olarak düzenlenen bazı kararlar
- bakımından farklı hükümler uygulanabilir.
- Bu nedenle her dosyada başvuru hakkının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
İstinaf ve Temyiz Başvuru Süreleri
Kanun yollarına başvuru süreleri;
- Hukuk davalarında,
- Ceza davalarında,
- İdari davalarda,
- Vergi davalarında
- uygulanan usul kanunlarına göre değişiklik gösterir.
- Süreler genellikle gerekçeli kararın usulüne uygun şekilde tebliğ edilmesiyle işlemeye başlar.
Kanuni sürelerin kaçırılması, başvuru hakkının kaybedilmesine neden olabilir.
İstinaf veya Temyiz Sonucunda Ne Olabilir?
İnceleme sonunda ilgili mahkeme;
- Başvuruyu reddedebilir.
- İlk derece mahkemesi kararını onayabilir.
- Kararı kaldırabilir.
- Kararı bozabilir.
- Dosyanın yeniden görülmesine karar verebilir.
- Kanunda öngörülen diğer kararları verebilir.
Sonuç, dosyanın özelliklerine ve hukuki değerlendirmeye göre değişiklik gösterebilir.
Hangi Kanun Yoluna Başvurulacağı Nasıl Belirlenir?
Başvurulacak kanun yolu;
- Davanın türüne,
- Kararın niteliğine,
- Uygulanan usul kanununa,
- Kanunda belirlenen parasal sınırlara,
- Kesinlik hükümlerine
- göre belirlenmektedir.
Yanlış kanun yoluna başvurulması, hak kaybına yol açabileceğinden dikkatli olunmalıdır.
İstinaf ve Temyiz Başvurusunda Dikkat Edilmesi Gerekenler
Başvuru yapılırken şu hususlar önemlidir:
- Başvuru süresi kaçırılmamalıdır.
- Kararın hukuka aykırı olduğu yönler somut gerekçelerle açıklanmalıdır.
- Başvuru dilekçesi usule uygun hazırlanmalıdır.
- Gerekli harç ve giderler süresinde yatırılmalıdır.
- Tebligatlar düzenli olarak takip edilmelidir.
Özellikle teknik hukuki değerlendirme gerektiren dosyalarda uzman bir avukattan destek alınması, sürecin sağlıklı yürütülmesine katkı sağlayabilir.
Sık Sorulan Sorular
İstinaf ile temyiz arasındaki en önemli fark nedir?
İstinaf, hem maddi vakıaları hem de hukuki yönleri belirli ölçüde inceleyebilir. Temyiz ise esas olarak hukukun doğru uygulanıp uygulanmadığını denetler.
İstinafta yeni delil sunulabilir mi?
Somut olayın özelliklerine ve ilgili usul hükümlerine bağlı olarak, istinaf mahkemesi belirli durumlarda delilleri yeniden değerlendirebilir. Ancak bu durum her dosya için geçerli değildir.
Temyizde tanık dinlenir mi?
Kural olarak hayır. Temyiz incelemesi dosya üzerinden hukuki denetim şeklinde yürütülür.
Her dava Yargıtay'a gider mi?
Hayır. Kanunda belirtilen şartları taşımayan veya kesin nitelikte olan bazı kararlar temyiz edilemez.
İstinaf ve temyiz, mahkeme kararlarının hukuka uygunluğunu denetleyen iki önemli kanun yoludur. İstinaf incelemesi hem hukuki hem de belirli ölçüde maddi değerlendirme yapılmasına imkân tanırken, temyiz incelemesi ağırlıklı olarak hukuki denetimle sınırlıdır. Hangi kanun yoluna başvurulabileceği; davanın türüne, kararın niteliğine ve ilgili usul kanunlarında yer alan düzenlemelere göre belirlenmektedir. Hak kaybı yaşanmaması için başvuru sürelerine uyulması ve kanun yollarının doğru şekilde kullanılması büyük önem taşımaktadır.