Türkiye'de bir hukuki hakkı talep ederken veya ihlal edilen bir hakkı ararken izlenmesi gereken genel sıralama, idari/alternatif çözüm yolları ile başlayıp uluslararası mercilere kadar uzanan adımlardan oluşur.
Türkiye'deki standart ve en güncel hak arama sıralaması şu şekildedir:
1. Doğrudan Talepler ve İdari Başvurular (Dava Öncesi / Ön Yollar)
Uyuşmazlık resmi makamlara veya mahkemelere taşınmadan önce atılması gereken ilk adımdır.
- İhtarname Gönderme: Noter kanalıyla karşı tarafa (işveren, kiracı, borçlu vb.) çekilen ihtarname ile hak ihlali bildirilir ve süre verilir.
- İdari Başvuru: Bir kamu kurumuyla ilgili uyuşmazlıklarda (örneğin memur hakları, idari cezalar), ilgili idareye öncelikle itiraz/başvuru yapılması şarttır.
- Kurul ve Kurum Başvuruları:
- Tüketici Hakem Heyetleri: Belirli parasal sınırlar altındaki tüketici uyuşmazlıklarında zorunlu ilk adımdır.
- Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK): Kişisel veri ihlallerinde öncelikle veri sorumlusuna, ardından KVKK'ya şikayet yapılır.
- Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık): İdarenin eylem ve işlemleri için yargı öncesi dostane çözüm aranabilir.
2. Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yolları (ADR)
Güncel mevzuatta birçok dava türü için bu adımı atlamak davanın reddedilmesine neden olur.
- Dava Şartı Arabuluculuk: İş hukuku, ticari alacaklar, tüketici uyuşmazlıkları, kira ilişkileri, kat mülkiyeti ve ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davaları açılmadan önce zorunlu olarak arabulucuya başvurulmalıdır.
- Uzlaştırma: Ceza hukukunda (şikayete bağlı bazı suçlar ve malvarlığına karşı işlenen belirli suçlarda) soruşturma aşamasında dosya öncelikle uzlaştırmacıya tevdi edilir.
3. İlk Derece Mahkemeleri (Yargı Aşaması)
Anlaşma sağlanamadığı takdirde uyuşmazlığın türüne göre yetkili ve görevli mahkemede dava açılır.
- Görevli Mahkemeler: Aile, İş, Tüketici, Asliye Hukuk, Sulh Hukuk, İdare veya Ceza Mahkemeleri.
- UYAP ve e-Devlet Yoluyla Başvuru: Günümüzde dava açma, dilekçe sunma ve harç ödeme işlemleri e-İmza ile UYAP Vatandaş veya Avukat Portalı üzerinden dijital olarak da yürütülmektedir.
4. Kanun Yolları (İstinaf ve Temyiz)
İlk derece mahkemesinin kararına karşı üst mahkemelere başvurma hakkıdır.
- İstinaf (Bölge Adliye / Bölge İdare Mahkemeleri): İlk derece mahkemesi kararının hem vakıa (olay) hem de hukuk yönünden denetlenmesi için yapılır.
- Temyiz (Yargıtay / Danıştay): Belirli parasal/hukuki sınırların üzerindeki kararların sadece hukuka uygunluk yönünden incelenmesi için son ulusal temyiz merciine taşınmasıdır.
5. Anayasa Mahkemesi (Bireysel Başvuru)
İlk derece, istinaf ve temyiz dâhil olmak üzere tüm olağan iç hukuk yolları tüketildikten sonra başvuru imkanı doğar.
- Şartı: Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden birinin veya Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki bir hakkın kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiası.
- Süre: Nihai kararın öğrenilmesinden itibaren 30 gün içinde başvuru yapılmalıdır.
6. Uluslararası Yargı Mercileri
İç hukuk yollarının tamamen tükenmesi veya etkisiz kalması durumunda başvurulur.
- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM): Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararının tebliğinden itibaren (güncel protokol gereği) 4 ay içinde başvuru yapılması gerekir.