Denetimli serbestlik, hükümlünün cezasını ceza infaz kurumunda çekmesi yerine, toplum içinde gözetim ve denetim altında infaz etmesine imkan tanıyan kanuni bir infaz kurumudur.
Türk Ceza Kanunu ve İnfaz Kanunu (5755 Sayılı Kanun m. 105/A) kapsamında denetimli serbestlikten yararlanabilmek için hem genel (yasal) şartların hem de özel infaz şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekir.
1. Denetimli Serbestlik Temel (Genel) Şartları
Bir hükümlünün denetimli serbestlikten yararlanabilmesi için öncelikle şu temel şartları taşıması gerekir:
Açık Cezaevine Ayrılmış Olmak: Hükümlünün kapalı ceza infaz kurumundan açık ceza infaz kurumuna ayrılma hakkını kazanmış veya doğrudan açık cezaevine ayrılma koşullarına sahip olması gerekir.
İyi Halli Olmak: Cezaevi İdare ve Gözlem Kurulu tarafından yapılan değerlendirmede hükümlünün cezaevindeki tutum ve davranışlarının olumlu değerlendirilmesi ve "iyi halli" olduğuna karar verilmesi şarttır.
Talepte Bulunmak: Denetimli serbestlik re'sen (kendiliğinden) uygulanmaz; hükümlünün bu hususta talebinin bulunması gerekir.
2. Süre (Miktar) Şartı
Denetimli serbestlik süresi kural olarak 1 yıldır. Yani koşullu salıverilmesine (tahliyesine) 1 yıl veya daha az süre kalan iyi halli hükümlüler denetimli serbestlikten yararlanabilir.
Ancak bu süre bazı özel durumlarda ve istisnai düzenlemelerde farklılık gösterir:
A. İstisnai/Özel Durumlarda Süreler
Çocuk Hükümlüler: Koşullu salıverilmesine 2 yıl veya daha az süre kalan çocuk hükümlüler yararlanabilir.
Ağır Hastalık, Engellilik veya Yaşlılık: Maruz kaldıkları ağır bir hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatlarını yalnız idame ettiremeyen hükümlüler, koşullu salıverilmelerine 3 yıl kala denetimli serbestliğe ayrılabilir (Adli Tıp Kurumu raporu şarttır).
0-6 Yaş Grubu Çocuğu Bulunan Kadın Hükümlüler: Koşullu salıverilmesine 2 yıl veya daha az süre kalan kadın hükümlüler yararlanabilir.
B. Geçici/Eski Düzenleme Farkları (Önemli Detay)
30 Mart 2020 tarihinden önce işlenen suçlar bakımından yapılan kanun düzenlemeleriyle (İnfaz Yasası değişiklikleri) denetimli serbestlik süresi 3 yıla kadar çıkarılmıştı. Suçun işlendiği tarih ve suç tipi, yararlanılacak denetimli serbestlik süresini doğrudan etkilemektedir.
3. Denetimli Serbestlikten Yararlanamayacak Suçlar ve Haller
Bazı suç tipleri veya durumlar için kanun koyucu denetimli serbestlik şartlarını zorlaştırmış veya tamamen kapatmıştır:
Mükerrirler (Tekerrür Hükümleri Uygulananlar): Bazı ağır tekerrür durumlarında veya cezaevi disiplin cezası kaldırılmamış kişilerin denetimli serbestlikten yararlanması engellenir.
Ağırlaştırılmış Müebbet Hapis Cezası Alanlar: Denetimli serbestlikten faydalanamazlar.
Disiplin Cezası Olanlar: Cezaevindeyken disiplin cezası alan ve bu cezası henüz kaldırılmamış olan hükümlüler açık cezaevine ayrılamayacağı için denetimli serbestlikten de yararlanamaz.
4. Denetimli Serbestlik Sürecindeki Yükümlülükler
Denetimli serbestliğe ayrılan kişi tamamen özgür sayılmaz; belirlenen denetim planına uymak zorundadır. Yaygın yükümlülükler şunlardır:
İmza Atma Yükümlülüğü: Belirli günlerde (haftada 1, haftada 2 vb.) Denetimli Serbestlik Müdürlüğü'ne veya polis/jandarma karakoluna giderek imza vermek.
Kamuya Yararlı Bir İşte Çalışma: Belirli saatlerde kamu kurumlarında ücretsiz çalıştırılma.
Eğitim ve İyileştirme Programlarına Katılma: Seminer, kurs veya rehabilitasyon programlarına katılım sağlama.
Belli Yerlere Gitmekten Yasaklanma veya Konutu Terk Etmeme: Elektronik kelepçe ile takip edilme veya gece belirli saatlerde evde bulunma zorunluluğu.
Denetimli Serbestlik İhlal Edilirse Ne Olur?
Hükümlü denetimli serbestlik tedbirine ve yükümlülüklerine uymamakta direnirse veya uyarılara rağmen ihlalde bulunursa:
- Denetimli serbestlik kararı İnfaz Hakimi tarafından kaldırılır.
Hükümlü, kalan cezasını çekmek üzere tekrar ceza infaz kurumuna (açık veya kapalı cezaevine) gönderilir.