Hak arama özgürlüğü, hukuk devletinin temel ilkelerinden biridir. Ancak dava açma, savunma yapma veya yargılama sürecini takip etme sırasında ortaya çıkan harçlar ve diğer yargılama giderleri, bazı kişiler için önemli bir maddi yük oluşturabilir. Bu nedenle Türk hukukunda, ekonomik durumu yetersiz olan kişilerin hak arama özgürlüğünden mahrum kalmaması amacıyla adli yardım kurumu düzenlenmiştir.
Adli yardım sayesinde, belirli şartları taşıyan kişiler yargılama giderlerinden geçici olarak muaf tutulabilir veya ertelenebilir. Ayrıca gerekli koşulların bulunması hâlinde barolar tarafından avukat görevlendirilmesi de mümkündür.
Adli Yardım Nedir?
Adli yardım, maddi durumu yetersiz olan kişilerin mahkemelerde haklarını arayabilmeleri amacıyla devlet tarafından sağlanan hukuki kolaylıklardır.
Adli yardım kapsamında;
- Dava açma harçları,
- Yargılama giderleri,
- Tebligat masrafları,
- Bilirkişi ve keşif giderleri,
- Gerekli hâllerde avukat görevlendirilmesi
- gibi destekler sağlanabilir.
Adli yardımın kapsamı, başvurunun yapıldığı kurum ve somut olayın özelliklerine göre değişiklik gösterebilir.
Kimler Adli Yardımdan Yararlanabilir?
Adli yardım talebinde bulunabilmek için başvurucunun ekonomik durumunun yargılama giderlerini karşılamaya elverişli olmaması gerekir.
Genel olarak aşağıdaki kişiler adli yardım talebinde bulunabilir:
- Geliri yetersiz olan kişiler
- Düzenli geliri bulunmayan bireyler
- Sosyal güvencesi olsa bile dava masraflarını karşılayamayacak durumda olan kişiler
- Maddi durumu nedeniyle hak arama özgürlüğünü kullanmakta zorlanan kişiler
Başvurular, her olayın kendi koşulları çerçevesinde değerlendirilir.
Adli Yardım İçin Hangi Şartlar Aranır?
Mahkeme veya ilgili baro tarafından yapılacak değerlendirmede genel olarak şu hususlar dikkate alınır:
- Başvurucunun ekonomik durumu
- Gelir ve mal varlığı
- Yargılama giderlerini ödeme gücü
- Açılacak davanın veya yapılacak savunmanın açıkça dayanaktan yoksun olmaması
Şartların sağlanıp sağlanmadığı, sunulan belgeler ve somut olayın özellikleri dikkate alınarak değerlendirilir.
Adli Yardım Başvurusu Nasıl Yapılır?
Adli yardım başvurusu, talebin niteliğine göre farklı mercilere yapılabilir.
Mahkemeye Başvuru
Dava açılmadan önce veya dava sırasında, görevli mahkemeye adli yardım talebinde bulunulabilir.
Başvuruda ekonomik durumun yetersiz olduğunu gösteren bilgi ve belgelerin sunulması önemlidir.
Baroya Başvuru
Avukat desteğine ihtiyaç duyan kişiler, bulundukları ilin barosunun Adli Yardım Bürosuna başvurabilir.
Baro tarafından yapılacak inceleme sonucunda gerekli şartların oluştuğu kanaatine varılırsa avukat görevlendirilebilir.
Adli Yardım Başvurusunda İstenebilecek Belgeler
Başvurunun değerlendirilmesi sırasında aşağıdaki belgeler talep edilebilir:
- Kimlik belgesi
- Gelir durumunu gösteren belgeler
- Maaş bordrosu (varsa)
- Sosyal güvenlik kayıtları
- Muhtarlıktan alınabilecek fakirlik belgesi (istenmesi hâlinde)
- Mal varlığına ilişkin bilgiler
- Davaya ilişkin bilgi ve belgeler
İstenilecek belgeler, başvurunun yapıldığı kuruma ve olayın niteliğine göre farklılık gösterebilir.
Adli Yardım Kapsamında Hangi Giderler Karşılanabilir?
Şartların oluşması hâlinde adli yardım kapsamında;
- Başvuru harçları
- Peşin harçlar
- Tebligat giderleri
- Bilirkişi ücretleri
- Keşif giderleri
- Tanık giderleri
- Diğer yargılama giderleri
- bakımından kanunda öngörülen kolaylıklardan yararlanılabilir.
Avukat görevlendirilmesi ise barolar tarafından yürütülen adli yardım sistemi kapsamında değerlendirilir.
Adli Yardım Talebi Reddedilirse Ne Olur?
Adli yardım talebinin reddedilmesi durumunda, ilgili mevzuatta öngörülen usul ve süreler içinde itiraz edilmesi mümkün olabilir.
İtirazın nasıl yapılacağı ve hangi merci tarafından inceleneceği, başvurunun yapıldığı kurum ve uygulanacak usul hükümlerine göre belirlenir.
Adli Yardım Süresiz midir?
Hayır.
Adli yardım kararı, başvurunun yapıldığı dava veya hukuki işlem bakımından geçerlidir.
Başvurucunun ekonomik durumunda önemli değişiklikler olması veya kanunda öngörülen diğer nedenlerin ortaya çıkması hâlinde adli yardım kararının kaldırılması da mümkündür.
Adli Yardım ile CMK Müdafiliği Aynı Şey midir?
Hayır.
Bu iki kurum birbirinden farklıdır.
Adli yardım, daha çok hukuk davaları ve bazı diğer hukuki işlemler bakımından ekonomik durumu yetersiz olan kişilere destek sağlamayı amaçlar.
Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) kapsamında görevlendirilen müdafi ise ceza yargılamasında kanunda belirtilen şartların oluşması hâlinde görevlendirilen avukattır.
Dolayısıyla adli yardım ile zorunlu müdafilik farklı hukuki kurumlar olup farklı kurallara tabidir.
Adli Yardım Başvurusu Yaparken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Başvuru sürecinde şu hususlara dikkat edilmesi faydalı olacaktır:
- Ekonomik durumu gösteren belgeler eksiksiz hazırlanmalıdır.
- Gelir ve mal varlığına ilişkin doğru bilgiler sunulmalıdır.
- Davanın hukuki dayanakları açık şekilde belirtilmelidir.
- Başvuru süresi ve usul kurallarına uyulmalıdır.
- Talep edilen belgeler zamanında teslim edilmelidir.
Eksik veya gerçeğe aykırı bilgi verilmesi, başvurunun reddedilmesine veya hukuki sonuçlar doğmasına neden olabilir.
Sık Sorulan Sorular
Adli yardım nedir?
Adli yardım, maddi durumu yetersiz olan kişilerin yargılama giderleri konusunda kanunun öngördüğü kolaylıklardan yararlanmasını sağlayan hukuki bir kurumdur.
Kimler adli yardım alabilir?
Ekonomik durumu yargılama giderlerini karşılamaya elverişli olmayan ve kanunda belirtilen şartları taşıyan kişiler adli yardım talebinde bulunabilir.
Adli yardım başvurusu nereye yapılır?
Başvurunun niteliğine göre görevli mahkemeye veya baroların Adli Yardım Bürolarına başvuru yapılabilir.
Adli yardım ücretsiz avukat sağlar mı?
Barolar tarafından yürütülen adli yardım sistemi kapsamında, gerekli şartların sağlanması hâlinde avukat görevlendirilmesi mümkün olabilir.
Adli yardım kurumu, ekonomik durumu yetersiz olan bireylerin hak arama özgürlüğünü etkin şekilde kullanabilmelerini sağlayan önemli bir hukuki güvencedir. Yargılama giderlerinin karşılanmasında sağlanan kolaylıklar ve gerekli durumlarda avukat görevlendirilmesi sayesinde, maddi imkânsızlıklar kişilerin adalete erişimine engel olmamaktadır. Başvuru yapmadan önce gerekli belgelerin eksiksiz hazırlanması ve ilgili usul kurallarına uygun hareket edilmesi, sürecin sağlıklı ilerlemesi açısından büyük önem taşımaktadır.