Temel hak ve özgürlükler, bireylerin insan onuruna uygun bir yaşam sürdürebilmesi için Anayasa ve uluslararası insan hakları sözleşmeleriyle güvence altına alınmıştır. Yaşam hakkı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, ifade özgürlüğü, özel hayatın gizliliği, mülkiyet hakkı ve adil yargılanma hakkı gibi temel hakların ihlal edilmesi durumunda, kişilerin haklarını koruyabilmeleri için çeşitli hukuki başvuru yolları bulunmaktadır.
Hak ihlalinin niteliğine göre izlenecek yol farklılık gösterebilir. Bu nedenle ihlalin hangi makam tarafından ve hangi işlem, eylem veya karar sonucunda gerçekleştiğinin doğru belirlenmesi büyük önem taşır.
Temel Hak İhlali Nedir?
Temel hak ihlali, Anayasa veya taraf olunan uluslararası insan hakları sözleşmeleriyle güvence altına alınan hakların kamu gücü ya da bazı durumlarda özel kişiler tarafından hukuka aykırı şekilde sınırlandırılması veya ortadan kaldırılmasıdır.
En sık karşılaşılan temel hak ihlalleri şunlardır:
- Yaşam hakkının ihlali
- İşkence ve kötü muamele yasağının ihlali
- Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali
- Adil yargılanma hakkının ihlali
- İfade özgürlüğünün ihlali
- Basın özgürlüğünün ihlali
- Özel hayatın gizliliğinin ihlali
- Haberleşme özgürlüğünün ihlali
- Mülkiyet hakkının ihlali
- Din ve vicdan özgürlüğünün ihlali
- Eğitim hakkının ihlali
- Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının ihlali
Hak İhlali Durumunda İlk Yapılması Gereken Nedir?
Hak ihlali iddiasında öncelikle;
- İhlalin ne zaman gerçekleştiği,
- Hangi hakka ilişkin olduğu,
- Hangi kamu kurumu veya kişi tarafından gerçekleştirildiği,
- İhlali gösteren deliller
- belirlenmelidir.
Resmî belgeler, mahkeme kararları, yazışmalar, fotoğraflar, video kayıtları ve tanık beyanları daha sonraki hukuki süreçlerde önemli delil niteliği taşıyabilir.
İdari Başvuru Yolları
Hak ihlali bir idari işlem veya kamu kurumunun eyleminden kaynaklanıyorsa, ilgili mevzuatta öngörülmüş idari başvuru yolları kullanılabilir.
Başvurular;
- İlgili kamu kurumuna,
- Üst idari makama,
- Yetkili idari mercilere
- yapılabilir.
- Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce idari başvuru yapılması zorunlu olabilir.
Yargı Yoluna Başvurma
İhlalin niteliğine göre görevli mahkemede dava açılabilir.
Başlıca yargı yolları şunlardır:
Ceza Yargısı
Suç teşkil eden fiiller bakımından Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulabilir.
Örneğin;
- İşkence,
- Hakaret,
- Kişisel verilerin hukuka aykırı ele geçirilmesi,
- Haberleşmenin gizliliğinin ihlali
- gibi fiiller ceza soruşturmasına konu olabilir.
Hukuk Mahkemeleri
Maddi veya manevi zarar doğmuşsa;
- Tazminat davaları,
- Kişilik haklarının korunmasına ilişkin davalar,
- Men ve önleme davaları
- açılabilir.
İdari Yargı
İhlal kamu gücü tarafından gerçekleştirilen idari işlem veya eylemden kaynaklanıyorsa;
- İptal davası,
- Tam yargı davası
- açılması mümkün olabilir.
Anayasa Mahkemesi'ne Bireysel Başvuru
Olağan kanun yolları tüketildikten sonra ve gerekli şartların oluşması hâlinde, temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapılabilir.
Başvurunun kabul edilebilmesi için genel olarak:
- Güncel ve kişisel bir hakkın ihlal edilmiş olması,
- Olağan başvuru yollarının tüketilmiş olması,
- Başvurunun süresi içinde yapılması,
- İhlalin Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında korunan bir hakka ilişkin olması
- gerekir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne Başvuru
İç hukuk yollarının usulüne uygun şekilde tüketilmesinden sonra ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında korunan bir hakkın ihlal edildiği iddiası varsa, gerekli koşulların oluşması hâlinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) başvuru yapılabilir.
AİHM, ulusal mahkemelerin yerine geçen bir temyiz mercii değildir. Mahkeme, yalnızca Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki hak ihlallerini inceler.
Kamu Denetçiliği Kurumu'na Başvuru
Bazı idari işlem ve uygulamalar bakımından kişiler, Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman) nezdinde başvuruda bulunabilir.
Bu kurum;
- İdarenin hukuka uygun hareket edip etmediğini,
- İnsan haklarına uygunluk ilkesini,
- Hakkaniyet ölçütlerini
- değerlendirerek tavsiye niteliğinde kararlar verebilir.
İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na Başvuru
Ayrımcılık yasağı veya insan hakları ihlali iddialarının bulunduğu bazı durumlarda, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na da başvuru yapılması mümkündür.
Başvurunun kapsamı ve şartları ilgili mevzuata göre belirlenmektedir.
Temel Hak İhlalinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Hak kaybı yaşanmaması için şu hususlara dikkat edilmelidir:
- Başvuru süreleri kaçırılmamalıdır.
- Deliller eksiksiz muhafaza edilmelidir.
- Olağan kanun yolları zamanında kullanılmalıdır.
- İhlal edilen hak açık şekilde belirlenmelidir.
- Hukuki başvurular usule uygun hazırlanmalıdır.
- Süreç boyunca resmî belgeler saklanmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Temel hak ihlali nedir?
Temel hak ihlali, Anayasa veya uluslararası insan hakları sözleşmeleriyle güvence altına alınan bir hakkın hukuka aykırı şekilde sınırlandırılması veya ihlal edilmesidir.
Temel hak ihlali durumunda nereye başvurulur?
İhlalin niteliğine göre ilgili idari makama, görevli mahkemeye, gerekli şartların oluşması hâlinde Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yoluna ve iç hukuk yolları tüketildikten sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurulabilir.
Anayasa Mahkemesi'ne doğrudan başvuru yapılabilir mi?
Kural olarak hayır. Öncelikle kanunda öngörülen olağan başvuru yollarının tüketilmiş olması gerekir.
Hak ihlalinde tazminat istenebilir mi?
Evet. İhlal nedeniyle maddi veya manevi zarar doğmuşsa, olayın niteliğine göre tazminat talebinde bulunulması mümkün olabilir.
Temel hak ve özgürlüklerin korunması, hukuk devletinin en önemli ilkelerinden biridir. Hak ihlaliyle karşılaşan kişiler; idari başvuru yollarını kullanabilir, görevli mahkemelerde dava açabilir ve gerekli şartların oluşması hâlinde Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulunabilir. İç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra ise Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvuru imkânı da bulunmaktadır. Başvuru sürelerinin dikkatle takip edilmesi, delillerin eksiksiz hazırlanması ve hukuki sürecin usulüne uygun yürütülmesi, hak arama özgürlüğünün etkin şekilde kullanılmasını sağlayacaktır.