Anayasa Mahkemesi’ne Kimler Başvurabilir?
Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini ileri süren kişilere tanınan anayasal bir hak arama yoludur. Ancak bu başvuru hakkı herkese ve her durumda tanınmış değildir. Başvurunun kabul edilebilmesi için hem başvurucunun hem de başvurunun belirli hukuki şartları taşıması gerekir.
Anayasa'nın 148. maddesi ile 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun uyarınca bireysel başvurunun kapsamı belirlenmiştir.
Anayasa Mahkemesi'ne Kimler Başvurabilir?
Bireysel başvuru hakkına sahip kişiler genel olarak şunlardır:
- Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları
- Türkiye'de bulunan yabancı gerçek kişiler (yalnızca yararlanabilecekleri haklar bakımından)
- Özel hukuk tüzel kişileri (yalnızca tüzel kişiliğe ait hakların ihlal edildiği iddiasıyla)
Başvurunun yapılabilmesi için başvurucunun, ihlal edildiğini ileri sürdüğü haktan doğrudan ve kişisel olarak etkilenmiş olması gerekir.
Gerçek Kişiler Başvuru Yapabilir mi?
Evet.
Anayasa'da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki temel haklarından birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini düşünen gerçek kişiler bireysel başvuru yapabilir.
Örneğin;
- Adil yargılanma hakkı,
- Mülkiyet hakkı,
- Özel hayatın gizliliği,
- İfade özgürlüğü,
- Din ve vicdan özgürlüğü,
- Kişi hürriyeti ve güvenliği
- gibi temel hakların ihlal edildiği iddia edilebilir.
Özel Hukuk Tüzel Kişileri Başvurabilir mi?
Evet.
Şirketler, dernekler, vakıflar ve benzeri özel hukuk tüzel kişileri, yalnızca tüzel kişiliğe ait haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuru yapabilir.
Örneğin;
- Mülkiyet hakkı,
- Ticari faaliyet özgürlüğü,
- Adil yargılanma hakkı kapsamında tüzel kişiye ait haklar
- başvuru konusu olabilir.
Kamu Kurumları Başvuru Yapabilir mi?
Hayır.
Kamu tüzel kişileri, Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulunamaz.
Örneğin;
- Belediyeler,
- Bakanlıklar,
- Üniversiteler (kamu tüzel kişiliği niteliğindeki),
- Valilikler,
- Diğer kamu kurum ve kuruluşları
- bireysel başvuru hakkına sahip değildir.
Yabancılar Bireysel Başvuru Yapabilir mi?
Evet.
Türkiye'de bulunan yabancılar da bireysel başvuru yapabilir. Ancak yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklar bakımından bireysel başvuruda bulunmaları mümkün değildir. Bu nedenle yabancıların başvuru hakkının kapsamı, ihlal edildiği ileri sürülen temel hakka göre değerlendirilir.
Başvurucunun Taşıması Gereken Şartlar
Başvurucunun sadece başvuru hakkına sahip olması yeterli değildir. Ayrıca şu şartların da bulunması gerekir:
- Güncel ve kişisel bir hakkının etkilenmiş olması
- İhlalin kamu gücü tarafından gerçekleştirilmiş olması
- Olağan kanun yollarının tüketilmiş olması
- Başvurunun süresi içinde yapılması
İhlal iddiasının Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında korunan bir hakka ilişkin olması
Kimler Başvuru Yapamaz?
Aşağıdaki kişiler veya durumlar kural olarak bireysel başvuru kapsamı dışındadır:
- Kamu tüzel kişileri
- Başkasının hakkı adına yetkisiz kişiler
- Güncel ve kişisel hakkı etkilenmeyen kişiler
- Olağan kanun yollarını tüketmeden başvuranlar
- Süresi geçtikten sonra başvuru yapanlar
- Anayasa Mahkemesinin konu bakımından yetkisi dışında kalan işlemler hakkında başvuru yapanlar
Başvuru Avukat Aracılığıyla mı Yapılmalıdır?
Hayır.
Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda avukatla temsil zorunlu değildir. Başvurucu;
- Kendisi,
- Kanuni temsilcisi,
- Avukatı
aracılığıyla başvuru yapabilir. Avukat veya temsilci aracılığıyla başvuru yapılması hâlinde temsil yetkisini gösteren belgelerin sunulması gerekir.
Başvuru Süresi
Genel kural olarak bireysel başvuru, nihai kararın tebliğ edildiği veya öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır.
Bu süre hak düşürücü nitelikte olduğundan, süresinde başvuru yapılması büyük önem taşır.
Sık Sorulan Sorular
Herkes Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir mi?
Hayır. Başvuru hakkı, temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini ileri süren ve kanunda belirtilen şartları taşıyan kişilerle sınırlıdır.
Şirketler bireysel başvuru yapabilir mi?
Evet. Özel hukuk tüzel kişileri, yalnızca tüzel kişiliğe ait haklarının ihlal edildiğini ileri sürerek bireysel başvuruda bulunabilir.
Belediyeler bireysel başvuru yapabilir mi?
Hayır. Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru hakkına sahip değildir.
Avukat tutmak zorunlu mudur?
Hayır. Başvurucu, bireysel başvurusunu kendisi de yapabilir; avukatla temsil zorunlu değildir.
Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, temel hak ve özgürlüklerin korunması açısından önemli bir anayasal güvencedir. Ancak bu hak, yalnızca kanunda belirtilen şartları taşıyan gerçek kişiler ve belirli durumlarda özel hukuk tüzel kişileri tarafından kullanılabilir. Başvurunun kabul edilebilmesi için başvurucunun ihlalden doğrudan etkilenmiş olması, olağan kanun yollarını tüketmesi ve başvurusunu süresi içinde yapması gerekmektedir. Bu şartların eksiksiz yerine getirilmesi, bireysel başvurunun etkin şekilde incelenebilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.